Οι άνδρες 18–45 ετών που δεν επιτρεπόταν να φύγουν
Στις φωτογραφίες από την εκκένωση της Σμύρνης βλέπουμε κυρίως γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένους. Ανθρώπους φορτωμένους με έναν μπόγο, στριμωγμένους στην προκυμαία, να περιμένουν απελπισμένα τη σειρά τους για να ανέβουν σε κάποιο πλοίο.
Υπάρχει όμως μια λεπτομέρεια που συχνά περνά απαρατήρητη.
Πολλές από αυτές τις οικογένειες δεν έφευγαν ολόκληρες.
Στις 17 Σεπτεμβρίου 1922 αμερικανικό τηλεγράφημα από τη Σμύρνη κατέγραφε επίσημη τουρκική διακήρυξη, οι άνδρες πρόσφυγες ηλικίας 18 έως 45 ετών θεωρούνταν αιχμάλωτοι πολέμου. Οι υπόλοιποι μπορούσαν να απομακρυνθούν μέχρι την 1η Οκτωβρίου.
Λίγες ημέρες αργότερα, νέα αμερικανική αναφορά σημείωνε ακόμη πιο καθαρά ότι όλοι οι άνδρες από 18 έως 45 ετών είχαν χωριστεί από τους υπόλοιπους πρόσφυγες.
Κάποιοι χρησιμοποιούνταν για τον καθαρισμό των ερειπίων ή για εργασίες στη σιδηροδρομική γραμμή. Για την τύχη όμως των περισσότερων οι Αμερικανοί παραδέχονταν ότι δεν μπορούσαν να εξασφαλίσουν αξιόπιστες πληροφορίες.
Και αυτή η ψυχρή υπηρεσιακή διατύπωση κρύβει πίσω της κάτι πολύ πιο σκληρό.
Μια γυναίκα μπορούσε να φτάσει στην προκυμαία με τον άνδρα της και τα παιδιά της και, λίγο πριν από την επιβίβαση, η οικογένεια να χωριστεί.
Εκείνη να ανέβει στο πλοίο, εκείνος να μείνει πίσω, χωρίς να γνωρίζει κανείς αν και πότε θα ξανασυναντηθούν.
Οι άνδρες αυτοί θεωρούνταν από τις κεμαλικές αρχές στρατεύσιμης ηλικίας. Πολλοί οδηγήθηκαν προς το εσωτερικό της Μικράς Ασίας και εντάχθηκαν στα γνωστά τάγματα εργασίας. Εκεί η καταναγκαστική εργασία, οι ατελείωτες πορείες, η πείνα, οι αρρώστιες και οι κακουχίες στοίχισαν τη ζωή σε άγνωστο αριθμό ανθρώπων.
Ένας από αυτούς ήταν ο Ηλίας Βενέζης.
Ήταν μόλις 18 ετών όταν συνελήφθη στο Αϊβαλί και οδηγήθηκε μαζί με άλλους άνδρες στα τάγματα εργασίας της Ανατολής. Εκεί έχασε ακόμη και το όνομά του.
Έγινε ένας αριθμός: 31328
Αυτόν τον αριθμό έδωσε αργότερα ως τίτλο στο βιβλίο του «Το Νούμερο 31328», ένα έργο βαθιά βασισμένο στην προσωπική του εμπειρία από την αιχμαλωσία.
Ο Βενέζης έζησε δεκατέσσερις μήνες μέσα σε εκείνον τον κόσμο της πείνας, της εξάντλησης, των πορειών και του καθημερινού θανάτου.
Και επέζησε, γι’ αυτό και το βιβλίο του έχει ιδιαίτερη σημασία όταν μιλάμε για τους άνδρες που δεν μπήκαν στα πλοία.
Μας επιτρέπει να δούμε τι μπορούσε να ακολουθήσει μετά από εκείνη τη στιγμή του χωρισμού στην προκυμαία.
Από τη μια, η γυναίκα και τα παιδιά ταξίδευαν προς τη Μυτιλήνη, τη Χίο, τον Πειραιά, τη Θεσσαλονίκη ή την Καβάλα.
Από την άλλη, ο άνδρας μπορούσε να ξεκινά μια εντελώς διαφορετική διαδρομή προς το εσωτερικό της Ανατολής.
Ο Fridtjof Nansen, ως Ύπατος Αρμοστής της Κοινωνίας των Εθνών για τους πρόσφυγες, προσπάθησε αργότερα να πετύχει την απελευθέρωση αυτών των ανδρών και την επανένωσή τους με τις οικογένειές τους. Το θέμα έφτασε μέχρι και στις διεθνείς διαπραγματεύσεις που ακολούθησαν.
Όμως για πολλές οικογένειες η επιστροφή δεν έγινε ποτέ.
Γι’ αυτό, όταν κοιτάζουμε σήμερα τις γνωστές φωτογραφίες των πλοίων γεμάτων με πρόσφυγες, αξίζει να προσέξουμε κάτι ακόμη.
Πόσες γυναίκες υπάρχουν, πόσα παιδιά, πόσοι ηλικιωμένοι.
Και πόσο λίγοι άνδρες μέσης ηλικίας.
Δεν σημαίνει βέβαια ότι όλοι όσοι λείπουν είχαν συλληφθεί. Κάποιοι είχαν σκοτωθεί, κάποιοι είχαν χαθεί, άλλοι είχαν φύγει νωρίτερα.
Αλλά για χιλιάδες οικογένειες ο χωρισμός ήταν αποτέλεσμα συγκεκριμένης διαταγής.
Ίσως αυτή να είναι μια από τις πιο σκληρές και λιγότερο συζητημένες πλευρές της λεγόμενης «διάσωσης» της Σμύρνης.
Γιατί η σωτηρία δεν ήταν πάντοτε μια οικογένεια που ανέβαινε σε ένα πλοίο. Μερικές φορές ήταν μια μητέρα που ανέβαινε κρατώντας τα παιδιά της και κοιτούσε πίσω τον άνδρα της να μένει στην προκυμαία.
Χωρίς να ξέρει αν ήταν αποχαιρετισμός για λίγους μήνες, ή για πάντα.
Το «Νούμερο 31328» είναι μία από εκείνες τις ιστορίες που γράφτηκαν.
Επειδή ένας δεκαοκτάχρονος κατάφερε να γυρίσει και να μιλήσει και για όσους δεν γύρισαν.
Πηγές:
Foreign Relations of the United States, 1922, Vol. II – τηλεγραφήματα και αναφορές του Σεπτεμβρίου 1922
U.S. Department of State – Office of the Historian
Έγγραφα και αναφορές σχετικά με την παρέμβαση του Fridtjof Nansen
Ηλίας Βενέζης, Το Νούμερο 31328
Πηγή: ΕΝΩΣΗ ΑΙΒΑΛΙΩΤΩΝ – ΜΟΣΧΟΝΗΣΙΩΤΩΝ