Του Γιώργου Βουλγαράκη
Στην Ελλάδα μιλάμε συχνά για την ακρίβεια σαν να πρόκειται για φυσικό φαινόμενο. Σαν να είναι κάτι που απλώς «έρχεται απ’ έξω»: από τον πόλεμο, την ενέργεια, τον πληθωρισμό, τις διεθνείς αγορές. Όμως ένα σημαντικό μέρος της ακρίβειας είναι αμιγώς ελληνικό. Δεν παράγεται μόνο από τις διεθνείς κρίσεις. Παράγεται κυρίως από τον τρόπο που λειτουργεί η ίδια η ελληνική οικονομία.
Το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι οι τιμές είναι υψηλές. Είναι ότι σε ολοένα και περισσότερους τομείς της οικονομίας ο ανταγωνισμός ασθενεί. Και όταν ο ανταγωνισμός ασθενεί, η αγορά παύει να λειτουργεί υπέρ της κοινωνίας.
Η Μετάβαση από την Ελεύθερη Αγορά στην Οικονομία των Ολίγων
Η Ελλάδα δεν έχει κλασικά μονοπώλια.
Έχει κάτι διαφορετικό — και ίσως πιο ύπουλο: ολιγοπώλια.
Σε κρίσιμους τομείς της οικονομίας —τράπεζες, ενέργεια, τηλεπικοινωνίες, λιανεμπόριο, ακτοπλοΐα, υγεία— η αγορά ελέγχεται από ελάχιστους μεγάλους παίκτες.
Αυτό δεν είναι απλώς στατιστικό δεδομένο. Είναι πολιτικό και κοινωνικό γεγονός.
Διότι όταν οι επιλογές λιγοστεύουν, ο πολίτης χάνει σταδιακά τη βασική δύναμη που διαθέτει σε μια οικονομία αγοράς: τη δυνατότητα επιλογής.
Η δεκαετής κρίση επιτάχυνε αυτή τη μετάβαση. Χιλιάδες μικρότερες επιχειρήσεις εξαφανίστηκαν ή απορροφήθηκαν από ισχυρότερους ομίλους. Η αγορά «καθάρισε», αλλά μαζί με τις αδύναμες επιχειρήσεις εξαφανίστηκε και μεγάλο μέρος του ανταγωνισμού.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο τραπεζικός τομέας. Από δεκάδες τράπεζες πριν από την κρίση, η χώρα κατέληξε ουσιαστικά σε τέσσερις συστημικούς πυλώνες που ελέγχουν σχεδόν το σύνολο της αγοράς.
Η συγκέντρωση αυτή παρουσιάστηκε ως αναγκαία σταθεροποίηση. Και πράγματι, σε έναν βαθμό ήταν. Όμως κάθε σταθεροποίηση εμπεριέχει και κόστος. Και στην συγκεκριμένη περίπτωση το κόστος ήταν η δημιουργία μιας αγοράς με εξαιρετικά περιορισμένο ανταγωνισμό.
Το Παράδοξο της Ελληνικής Οικονομίας
Η Ελλάδα δηλώνει ότι πιστεύει στην ελεύθερη αγορά. Στην πράξη όμως λειτουργεί συχνά ως οικονομία περιορισμένης πρόσβασης. Οι μεγάλοι όμιλοι δεν προστατεύονται απαραίτητα από νόμους. Προστατεύονται από τα ίδια τα εμπόδια εισόδου.
Γραφειοκρατία.
Βραδύτητα δικαιοσύνης.
Πολυπλοκότητα αδειοδοτήσεων.
Υψηλό κόστος υποδομών.
Κανονιστικό περιβάλλον που απαιτεί τεράστιους πόρους απλώς και μόνο για να επιβιώσεις μέσα σε αυτό.
Οι μεγάλες εταιρείες μπορούν να διαχειριστούν αυτή την πολυπλοκότητα. Ένας νέος επιχειρηματίας συχνά εξαντλείται πριν προλάβει να ανταγωνιστεί. Έτσι δημιουργείται μια οικονομία όπου τυπικά όλοι μπορούν να μπουν στην αγορά, αλλά στην πράξη ελάχιστοι μπορούν πραγματικά να σταθούν μέσα σε αυτή.
Αυτό όμως δεν είναι φιλελεύθερη οικονομία. Είναι μια μορφή «κλειστής» οικονομικής με ελάχιστους παίκτες.
Όταν η Αγορά Παύει να Πιέζει τις Τιμές
Ο πραγματικός κίνδυνος των ολιγοπωλίων δεν είναι η δύναμη των εταιρειών. Είναι η αδυναμία του καταναλωτή.
Σε αγορές με λίγους παίκτες εμφανίζεται συχνά αυτό που οι οικονομολόγοι αποκαλούν «σιωπηρή σύμπραξη». Δεν χρειάζεται καμία συμφωνία «κάτω από το τραπέζι». Οι επιχειρήσεις γνωρίζουν ότι ένας επιθετικός πόλεμος τιμών θα μειώσει τα κέρδη όλων. Έτσι οι τιμές παραμένουν υψηλές χωρίς να χρειάζεται κανείς να συνεννοηθεί ρητά. Το «Δίλημμα του Φυλακισμένου», στη θεωρία των παιγνίων απαντάται από μόνο τους.
Το αποτέλεσμα είναι γνωστό στους πολίτες:
- ακριβότερες τηλεπικοινωνίες,
- υψηλές τραπεζικές προμήθειες,
- ακριβή ενέργεια,
- ακριβά super market
- περιορισμένες επιλογές,
- ασθενής πίεση για βελτίωση υπηρεσιών.
Στις τηλεπικοινωνίες, η Ελλάδα παραμένει επί χρόνια ακριβότερη από πολλές ευρωπαϊκές χώρες με χαμηλότερα εισοδήματα.
Στον τραπεζικό τομέα, οι καταθέσεις αμείβονται ελάχιστα ενώ το κόστος δανεισμού και οι προμήθειες παραμένουν υψηλές.
Στην ενέργεια, οι αυξήσεις περνούν γρήγορα στον καταναλωτή, ενώ οι μειώσεις φτάνουν με πολύ πιο αργούς ρυθμούς.
Η αγορά λειτουργεί. Αλλά δεν λειτουργεί με όρους πραγματικού ανταγωνισμού.
Το Διεθνές Μάθημα: Καμία Σοβαρή Οικονομία δεν Αφήνει Ανεξέλεγκτη τη Συγκέντρωση Ισχύος
Οι πιο ισχυρές καπιταλιστικές οικονομίες του κόσμου δεν αντιμετώπισαν ποτέ τον ανταγωνισμό ως δευτερεύον θέμα. Αντίθετα, τον θεώρησαν θεμέλιο της δημοκρατίας.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, η κυβέρνηση διέσπασε την Standard Oil του Rockefeller, θεωρώντας ότι η υπερβολική οικονομική συγκέντρωση απειλούσε όχι μόνο την αγορά αλλά και το ίδιο το δημοκρατικό σύστημα.
Αργότερα, η διάσπαση της AT&T άλλαξε ριζικά τον ανταγωνισμό στις τηλεπικοινωνίες και άνοιξε τον δρόμο για τεχνολογική καινοτομία.
Στην Ευρώπη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επιβάλει δισεκατομμύρια ευρώ σε πρόστιμα σε κολοσσούς όπως η Google, η Microsoft και η Apple, ακριβώς επειδή θεωρεί ότι η υπερσυγκέντρωση ισχύος τελικά περιορίζει την ελευθερία της αγοράς.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο που συχνά ξεχνάμε στην Ελλάδα: Ο πραγματικός φιλελευθερισμός δεν είναι η απουσία κανόνων. Είναι η ύπαρξη κανόνων που εμποδίζουν τη συγκέντρωση υπερβολικής ισχύος. Διότι χωρίς ανταγωνισμό, η αγορά μετατρέπεται σταδιακά σε σύστημα προνομίων.
Η Ακρίβεια ως Ζήτημα Δημοκρατίας
Η συζήτηση για την ακρίβεια δεν είναι μόνο οικονομική.
Είναι βαθιά δημοκρατική.
Όταν λίγοι παίκτες αποκτούν υπερβολική δύναμη σε κρίσιμους τομείς, δεν επηρεάζουν μόνο τις τιμές.
Επηρεάζουν τη διαπραγματευτική ισχύ της κοινωνίας απέναντι στην οικονομία.
Ο πολίτης αρχίζει να αισθάνεται ότι:
δεν έχει πραγματικές επιλογές,
δεν μπορεί να αλλάξει πάροχο,
δεν μπορεί να διαπραγματευτεί,
δεν μπορεί να πιέσει την αγορά μέσω της συμπεριφοράς του.
Και όταν η κοινωνία αισθάνεται ότι δεν έχει επιλογές, η δυσπιστία προς το οικονομικό σύστημα μετατρέπεται σταδιακά σε δυσπιστία προς το πολιτικό σύστημα και κατεπέκταση τους ίδιους τους θεσμούς.
Η ιστορία δείχνει ότι οι δημοκρατίες αποσταθεροποιούνται όχι μόνο από τη φτώχεια, αλλά και από την αίσθηση αδικίας.
Τι Χρειάζεται να Αλλάξει;
Η λύση δεν βρίσκεται σε κραυγές κατά της αγοράς. Βρίσκεται στην αποκατάσταση της λειτουργίας της. Αυτό σημαίνει:
Ισχυρή Επιτροπή Ανταγωνισμού
Με πραγματική ανεξαρτησία, ταχύτητα και δυνατότητα ουσιαστικών παρεμβάσεων.
Μείωση των εμποδίων εισόδου
Λιγότερη γραφειοκρατία, ταχύτερες αδειοδοτήσεις, ψηφιακές διαδικασίες και σταθερό κανονιστικό περιβάλλον για νέες επιχειρήσεις.
Άνοιγμα υποδομών
Σε ενέργεια, τηλεπικοινωνίες και μεταφορές, οι υποδομές δεν μπορούν να λειτουργούν ως αόρατο τείχος αποκλεισμού νέων παικτών.
Διαφάνεια τιμών
Συστηματική δημόσια σύγκριση ελληνικών και ευρωπαϊκών τιμών ώστε ο πολίτης να γνωρίζει πότε πληρώνει αδικαιολόγητα ακριβότερα.
Ενίσχυση μικρομεσαίας επιχειρηματικότητας
Καμία οικονομία δεν είναι πραγματικά ανθεκτική όταν εξαρτάται αποκλειστικά από λίγους μεγάλους ομίλους.
Το ερώτημα δεν είναι αν είμαστε υπέρ της αγοράς ή υπέρ του κράτους.
Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η αγορά λειτουργεί υπέρ της κοινωνίας ή υπέρ της συγκέντρωσης ισχύος.
Η οικονομία δεν γίνεται πιο ελεύθερη όταν λιγοστεύουν οι παίκτες. Γίνεται απλώς πιο ακριβή για τους πολλούς και πιο άνετη για τους λίγους.
Και ίσως η μεγαλύτερη πολιτική πρόκληση της επόμενης δεκαετίας να είναι ακριβώς αυτή: να ξανακάνει την ελληνική οικονομία ανοιχτή, ανταγωνιστική και κοινωνικά δίκαιη — όχι θεωρητικά, αλλά στην καθημερινότητα του πολίτη.
* Ο Γιώργος Α. Βουλγαράκης είναι δικηγόρος και πρώην υπουργός.
Πηγή: liberal.gr