Του Κώστα Στούπα
Σκηνές όπως εκείνες που είδαμε πρόσφατα, με γιατρούς του ΕΣΥ να επιτίθενται σε υπουργό Υγείας που προσήλθε για εγκαίνια νέας μονάδας, δεν αποτελούν ελληνική ιδιαιτερότητα. Αντίθετα, συνιστούν έκφραση μιας ευρύτερης πολιτισμικής και κοινωνικής φθοράς που διαπερνά σήμερα το σύνολο των δυτικών κοινωνιών.
Επεισόδια βίας παρατηρούνται ολοένα συχνότερα: μεταξύ εφήβων στα σχολεία, μεταξύ γειτόνων, ακόμη και μέσα σε οικογένειες.
Δεν πρόκειται για μεμονωμένα περιστατικά, αλλά για συμπτώματα μιας διάχυτης αντισυστημικής οργής που κυοφορείται εδώ και χρόνια μέσα στις δημοκρατίες. Είναι η ίδια οργή που εκτοξεύει στην εξουσία ακραίες, απρόβλεπτες ή δημαγωγικές πολιτικές φιγούρες, είτε αυτές εκφράζονται μέσω λαϊκισμού δεξιάς είτε αριστερής κοπής.
Οι κοινωνίες της Δύσης μοιάζουν εξαντλημένες – όχι από τη φτώχεια, αλλά από την ευημερία χωρίς κόπο που κληρονόμησαν.
Η αίσθηση νοήματος της ζωής υποχωρεί, οι θεσμοί αποδυναμώνονται και οι συλλογικές αξίες διαβρώνονται. Η υποχώρηση της θρησκευτικής πίστης δεν ενδυναμώνει την ορθολογική προσέγγιση αλλά την ευκολία πολλοί να πιστεύουν άκριτα σε κάθε εύπεπτη παλαβομάρα ή θεωρία συνωμοσίας.
Από την κρίση της οικογένειας και τη δραματική πτώση των γεννήσεων έως την υποβάθμιση της παιδείας, οι δείκτες πολιτισμικής συνοχής εμφανίζουν καθοδική πορεία.
Την ίδια στιγμή, η πολιτική αντιπαράθεση εγκλωβίζεται σε ένα ψευδές δίλημμα. Από τη μία, συντηρητικές φωνές θεωρούν ότι η επιστροφή σε πιο αυταρχικές μορφές κρατικής ισχύος θα επαναφέρει την τάξη.
Από την άλλη, προοδευτικές προσεγγίσεις πιστεύουν ότι η αποδόμηση των παραδοσιακών δομών θα γεννήσει μια νέα, πιο δίκαιη κοινωνία. Και οι δύο πλευρές, ωστόσο, παραβλέπουν το βασικό: ότι η κρίση είναι βαθύτερη, είναι υπαρξιακή.
Η παρακμή δεν εκδηλώνεται μόνο στη βία των άκρων, αλλά και στη διευρυνόμενη ανισότητα, στη χρηματοοικονομική φούσκα περιουσιακών στοιχείων και στην αποστασιοποίηση των ελίτ από τις ανάγκες κοινωνικής συνοχής.
Η ψευδαίσθηση ότι ο πλούτος και η ιδιωτική ισχύς κάποιων μπορούν να τους εξασφαλίσουν σταθερότητα μέσα σε ένα περιβάλλον γενικευμένης αποσύνθεσης είναι παραπλανητική και επικίνδυνη.
Σε ποιο σημείο της καμπύλης βρισκόμαστε;
Ένα παλιός χρηματιστής, ο Ray Dalio, έχει περιγράψει με εντυπωσιακή καθαρότητα το ιστορικό μοτίβο ακμής και παρακμής των πολιτισμών.
Σύμφωνα με το σχήμα του, οι πολιτισμοί ανεβαίνουν μέσα από την πειθαρχία, την καινοτομία και την παραγωγικότητα, φτάνουν σε κορύφωση ευημερίας και ισχύος και στη συνέχεια εισέρχονται σε μια φάση σταδιακής φθοράς που χαρακτηρίζεται από υπερχρέωση, κοινωνικές εντάσεις, πολιτική πόλωση και απώλεια ανταγωνιστικότητας.
Αν επιχειρήσει κανείς να τοποθετήσει τη σημερινή Δύση πάνω σε αυτή την καμπύλη, δύσκολα θα την έβλεπε στο στάδιο της ανόδου.
Οι περισσότεροι δείκτες παραπέμπουν σε ώριμη φάση κορύφωσης που έχει ήδη περάσει στην πλευρά της καθόδου: τεράστια δημόσια και ιδιωτικά χρέη, πληθωρισμός περιουσιακών στοιχείων, διευρυνόμενες ανισότητες, πολιτική αστάθεια και κοινωνική αποσύνθεση.
Δεν πρόκειται ακόμη για κατάρρευση, αλλά για εκείνη την επικίνδυνη ζώνη όπου η ισχύς παραμένει μεγάλη, ενώ η εσωτερική συνοχή διαβρώνεται.
Είναι το σημείο όπου οι κοινωνίες εξακολουθούν να είναι πλούσιες, αλλά χάνουν σταδιακά την αυτοπεποίθηση, την πειθαρχία και το συλλογικό τους όραμα.
Στο βιβλίο μου «Η Επερχόμενη Αταξία» περιγράφω ορισμένα από τα δομικά αίτια: η υπερβολική χρηματοοικονομικοποίηση της οικονομίας, η αποδυνάμωση της παιδείας και της οικογένειας, η δημογραφική συρρίκνωση και η αποσύνδεση των ελίτ από τις κοινωνίες τους.
Οι συνέπειες, όπως αναλύονται, δεν είναι μόνο οικονομικές αλλά βαθιά πολιτισμικές και γεωπολιτικές.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν βρισκόμαστε στην κατηφόρα – τα δεδομένα δείχνουν πως ναι. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η Δύση διαθέτει ακόμη την ιστορική αντοχή να αντιστρέψει τον κύκλο, όπως συνέβη σε λίγες αλλά καθοριστικές στιγμές στο παρελθόν.
Κάθε κύκλος παρακμής στην Ιστορία ολοκληρώνεται με μια μεγάλη κρίση η οποία μηδενίζει το κοντέρ όσων θεωρούνται δεδομένα. Η ανάταξη ξεκινά με κάποιο νέο θρησκευτικό ή πολιτικό αφήγημα που ανασυστήνει τους δεσμούς συνοχής της κοινωνίας.
Πηγή: liberal.gr