Του Γιώργου Νόκου
Η γεωπολιτική εξίσωση στην Ανατολική Μεσόγειο αλλάζει ξανά, όχι μέσα από μία νέα ελληνοτουρκική κρίση ή μια αιφνίδια μεταβολή συνόρων και συμμαχιών, αλλά μέσα από μια περισσότερο σύνθετη διαδικασία. Χώρες που μέχρι πρόσφατα βρίσκονταν σε απέναντι στρατόπεδα αποκαθιστούν διαύλους, παλαιές βεβαιότητες υποχωρούν και Αθήνα και Άγκυρα εμφανίζονται πλέον να διεκδικούν πρόσβαση στους ίδιους συνομιλητές.
Η Αίγυπτος και η Λιβύη βρίσκονται στο κέντρο αυτής της μεταβολής.
Η επίσκεψη του Χακάν Φιντάν στην Αίγυπτο έρχεται να επιβεβαιώσει τα παραπάνω. Στην επίσημη ατζέντα βρίσκονται η ενέργεια, οι υδρογονάνθρακες, η αμυντική συνεργασία, η Λιβύη και η Ανατολική Μεσόγειος. Άγκυρα και Κάιρο έχουν θέσει παράλληλα ως στόχο την αύξηση του διμερούς εμπορίου στα 15 δισ. δολάρια. Για την Αθήνα η εξέλιξη δεν περνά απαρατήρητη. Τρεις ημέρες πριν από την επίσκεψη Φιντάν, ο Γιώργος Γεραπετρίτης είχε τηλεφωνική επικοινωνία με τον Αιγύπτιο ομόλογό του Μπαντρ Αμπντελάτι, με την Ανατολική Μεσόγειο μεταξύ των θεμάτων που συζητήθηκαν.
Η ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία του Αυγούστου του 2020 για τη μερική οριοθέτηση ΑΟΖ παραμένει ένας από τους σημαντικότερους πυλώνες της ελληνικής στρατηγικής στην Ανατολική Μεσόγειο. Η συμφωνία δημιουργήθηκε σε μια περίοδο βαθιάς αντιπαράθεσης Τουρκίας και Αιγύπτου και αποτέλεσε απάντηση στο τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019.
Έξι χρόνια αργότερα, όμως, η περιφερειακή εικόνα είναι διαφορετική.
Οι σχέσεις Άγκυρας και Καΐρου έχουν αποκατασταθεί σε διπλωματικό επίπεδο, ενώ η συνεργασία έχει επεκταθεί στην άμυνα, στην οικονομία και στην περιφερειακή διπλωματία. Τον Ιούνιο του 2026 η ελληνική πλευρά παρακολουθούσε ήδη με προσοχή τη μεγαλύτερη προσέγγιση Τουρκίας και Αιγύπτου, καθώς το Κάιρο επιχείρησε να συμμετέχει στις επαφές με Τουρκία, Σαουδική Αραβία και Πακιστάν, χωρίς προηγούμενη ενημέρωση της Αθήνας.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η Αίγυπτος δεν έχει ακυρώσει ούτε αποδυναμώσει τη συμφωνία της με την Ελλάδα. Δεν υπάρχει επίσης ένδειξη ότι υιοθετεί τις τουρκικές θέσεις για τις ελληνικές θαλάσσιες ζώνες. Αυτό που αλλάζει είναι η αιγυπτιακή στρατηγική. Το Κάιρο επιδιώκει μεγαλύτερη αυτονομία και συνομιλεί ταυτόχρονα με Αθήνα και Άγκυρα.
Για την Ελλάδα, επομένως, η πρόκληση δεν είναι μια αιγυπτιακή «μεταστροφή». Είναι η απώλεια της παλαιότερης συνθήκης, κατά την οποία η στρατηγική αντιπαράθεση Τουρκίας και Αιγύπτου δημιουργούσε σχεδόν αυτόματα σύγκλιση Αθήνας και Καΐρου.
Η Λιβύη γίνεται το πραγματικό πεδίο του ανταγωνισμού
Για μεγάλο διάστημα η γεωπολιτική γεωγραφία της χώρας έμοιαζε σχετικά προβλέψιμη. Η Τουρκία είχε ισχυρή στρατιωτική και πολιτική παρουσία στην Τρίπολη, ενώ η ανατολική Λιβύη του Χαλίφα Χαφτάρ διατηρούσε στενότερους διαύλους με την Αίγυπτο, την Ελλάδα και άλλες περιφερειακές δυνάμεις.
Αυτό το μοντέλο έχει αρχίσει να υποχωρεί.
Η Άγκυρα έχει επενδύσει συστηματικά στην προσέγγιση της οικογένειας Χαφτάρ. Η ελληνική διπλωματία παρακολουθεί εδώ και μήνες την τουρκική προσπάθεια να αποκτήσει επιρροή στη Βεγγάζη και να δημιουργήσει σχέση με το κέντρο εξουσίας που ελέγχει την ανατολική χώρα.
Η σημασία της κίνησης είναι προφανής. Το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 δεν έχει επικυρωθεί από τη Βουλή των Αντιπροσώπων που εδρεύει στην ανατολική Λιβύη. Η Άγκυρα έχει συνεπώς ισχυρό λόγο να καλλιεργεί σχέσεις με το περιβάλλον Χαφτάρ.
Η Ελλάδα έχει απαντήσει με δική της διπλωματική επιστροφή.
Ο Γιώργος Γεραπετρίτης βρέθηκε στη Βεγγάζη στα τέλη Μαρτίου, όπου συναντήθηκε με τους Χαλίφα και Σαντάμ Χαφτάρ, ενώ ακολούθησε επίσκεψη στην Τρίπολη τον Απρίλιο. Η ελληνική στρατηγική είναι πλέον εμφανής με την Αθήνα να επιδιώκει τη διατήρηση ανοιχτών διαύλων και με τα δύο κέντρα εξουσίας της Λιβύης.
Τον Ιούνιο, ο Σαντάμ Χαφτάρ βρέθηκε στην Αθήνα και συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη και τον υπουργό Εξωτερικών και στις συζητήσεις τέθηκαν η μετανάστευση, η οικονομική συνεργασία και, κυρίως, οι θαλάσσιες ζώνες.
Η Ελλάδα επιδιώκει προοδευτικά πρόσβαση στην Τρίπολη, όπου η Τουρκία παραδοσιακά διαθέτει το πλεονέκτημα. Η Τουρκία επιδιώκει πρόσβαση στη Βεγγάζη, όπου η Αθήνα είχε ισχυρότερους διαύλους.
Οι δύο χώρες διεκδικούν πλέον τους ίδιους συνομιλητές.
Η ΑΟΖ Ελλάδας και Λιβύης το κεντρικό διακύβευμα
Πίσω από τη διπλωματική κινητικότητα βρίσκεται το ουσιαστικό ζήτημα των θαλάσσιων ζωνών.
Στις 27 Ιουλίου πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα ο τρίτος γύρος τεχνικών συνομιλιών Ελλάδας και Λιβύης για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Οι διαπραγματεύσεις συνεχίζονται παρά τη μεγάλη απόσταση που χωρίζει τις δύο πλευρές, κυρίως εξαιτίας της λιβυκής προσήλωσης στο παράνομο μνημόνιο με την Τουρκία.
Η ελληνική θέση είναι ότι Ελλάδα και Λιβύη αποτελούν χώρες με αντικείμενες ακτές και ότι η οριοθέτηση πρέπει να γίνει βάσει του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας και με αναγνώριση των δικαιωμάτων των ελληνικών νησιών και το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών έχει χαρακτηρίσει την επίτευξη συμφωνίας με τη Λιβύη προτεραιότητα.
Το στρατηγικό βάρος των συνομιλιών.
Μια συμφωνία οριοθέτησης ανάμεσα στην Αθήνα και την Τρίπολη θα δημιουργούσε νέα δεδομένα γύρω από το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Αντίθετα, μια ενίσχυση της αποδοχής του μνημονίου στο εσωτερικό της Λιβύης, κυρίως από την ανατολική πλευρά, θα αποτελούσε σημαντική επιτυχία για την τουρκική διπλωματία. Αυτό εξηγεί γιατί οι επαφές με τη Λιβύη έχουν αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα από μια τυπική διμερή σχέση.
Η εμβάθυνση των τουρκοαιγυπτιακών σχέσεων δεν σημαίνει ότι οι σχέσεις Ελλάδας και Αιγύπτου έχουν χάσει το στρατηγικό τους περιεχόμενο. Η συμφωνία ΑΟΖ του 2020 παραμένει σε ισχύ, η στρατιωτική συνεργασία συνεχίζεται και το GREGY αποτελεί ένα μεγάλο σχέδιο που συνδέει τα ενεργειακά συμφέροντα των δύο χωρών. Στα τέλη Ιουλίου προκηρύχθηκαν νέες μελέτες για την ηλεκτρική διασύνδεση ισχύος 3.000 MW, μέσω της οποίας ηλεκτρική ενέργεια από την Αίγυπτο σχεδιάζεται να φθάνει στην Ελλάδα και από εκεί στην ευρωπαϊκή αγορά.
Πρόκειται για σχέσεις με οικονομικό, ενεργειακό και θεσμικό βάθος. Η Τουρκία, ωστόσο, έχει επιστρέψει δυναμικά σε ένα πεδίο από το οποίο για σχεδόν μία δεκαετία ήταν απομακρυσμένη.
Η Αθήνα επομένως δεν αντιμετωπίζει μια κατάρρευση της σχέσης της με το Κάιρο. Αντιμετωπίζει έναν πολύ πιο ανταγωνιστικό χώρο.
Η ουσία της νέας κατάστασης στην Ανατολική Μεσόγειο βρίσκεται στις μεταβαλλόμενες ισορροπίες.
Η περιοχή απομακρύνεται από τη λογική των δύο διακριτών στρατοπέδων που κυριάρχησε στα τέλη της προηγούμενης δεκαετίας. Η Αίγυπτος επιδιώκει να συνεργάζεται με την Ελλάδα χωρίς να διατηρεί ανοικτό μέτωπο με την Τουρκία. Η ανατολική Λιβύη καλλιεργεί τις παλαιές σχέσεις της με Αθήνα και Κάιρο, ενώ ταυτόχρονα ανοίγει πόρτες στην Άγκυρα. Η Τρίπολη διατηρεί τη βαθιά σχέση με την Τουρκία, αλλά έχει εισέλθει σε τεχνικές διαπραγματεύσεις με την Ελλάδα.
Αυτή η μεταβολή δεν σημαίνει ότι όλοι οι παίκτες εξισώνονται μεταξύ τους. Η Τουρκία διαθέτει στη Λιβύη στρατιωτική παρουσία και πολυετή πολιτική επιρροή που η Ελλάδα δεν διαθέτει. Η Αθήνα από την πλευρά της έχει τη συμφωνία ΑΟΖ με την Αίγυπτο, τη συμμετοχή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση, σημαντικά ενεργειακά σχέδια και ένα ισχυρό επιχείρημα που στηρίζεται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας.
Πηγή: liberal.gr