Skip to content
ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Μικρή ιστορία των Ποντίων

Ίλια Γκορίτσα – Πορίκη

Η περιοχή της Μαύρης Θάλασσας ήταν δύσκολα προσβάσιμη στην αρχαιότητα. Σε συνδυασμό με τις πιο άγριες – συγκριτικά με άλλες – αρχαίες φυλές που ζούσαν εκεί, δεν την έλεγες και την πιο φιλόξενη περιοχή.

Η φιλοξενία ήταν βαθιά ενταγμένη στην κουλτούρα και την παράδοση των αρχαίων Ελλήνων, χαρακτηριστικό που απαιτούσε από τους πιστούς του ο βασιλιάς των θεών, ο Ξένιος Δίας. Γι’ αυτούς τους λόγους –αλλά και παραφράζοντας την ιρανική λέξη axšaina που σήμαινε «σκούρα»– οι Έλληνες αποκαλούσαν αρχικά τη Μαύρη Θάλασσα «Άξεινο Πόντο», δηλαδή «Αφιλόξενη Θάλασσα».

Κάποια στιγμή, την περίοδο του Β’ Ελληνικού Αποικισμού (8ος – 6ος αιώνας π.Χ.), οι Έλληνες κατάφεραν να δημιουργήσουν αποικίες και στη Μαύρη Θάλασσα, σε διάφορα σημεία του Πόντου δηλαδή. Από τότε, και αφού οι φυλές εκεί προσαρτήθηκαν και αναμείχθηκαν με τον πληθυσμό των αποικιών, οι Έλληνες άλλαξαν την ονομασία της περιοχής για λόγους ευφημισμού. Η θάλασσα αυτή έγινε φιλόξενη, άρα: «Εύξεινος Πόντος».

Από αρχαιοτάτων χρόνων, λοιπόν, είναι εμφανής η ελληνική παρουσία στον Πόντο. Πολλές πόλεις της ελληνικής ενδοχώρας –με κυριότερη τη Μίλητο– είχαν δημιουργήσει αποικίες σε όλη την έκταση της Μαύρης Θάλασσας, γεγονός που επέτρεψε σε όσους διέμεναν εκεί να εξελιχθούν.

Την περίοδο των Περσικών Πολέμων, είναι γνωστό ότι οι μητροπόλεις στην Ελλάδα περνούσαν δύσκολα. Οι πόλεις του Πόντου είχαν υποταχθεί στους Πέρσες και πλήρωναν φόρο υποτέλειας, ωστόσο διατήρησαν σε μεγάλο βαθμό την εσωτερική τους αυτονομία και συνέχισαν να αναπτύσσονται εμπορικά.

Εκείνους τους αιώνες κινούνταν παράλληλα με τον υπόλοιπο ελληνικό κόσμο. Τον 1ο αιώνα π.Χ., οι Ρωμαίοι προσαρτούσαν όλο και περισσότερα εδάφη στην ραγδαία αναπτυσσόμενη αυτοκρατορία τους. Εκείνοι κατάφεραν να φτάσουν και να κατακτήσουν το ισχυρό ελληνιστικό Βασίλειο του Πόντου, οι πόλεις του οποίου, ακόμα και τότε, δεν σταμάτησαν να δραστηριοποιούνται. Λίγες δεκαετίες αργότερα, μετά τη γέννηση και τη διδασκαλία του Ιησού, όλος ο τότε γνωστός κόσμος άρχισε να αλλάζει, καθώς ο Χριστιανισμός κέρδιζε γρήγορα έδαφος και έφερνε νέα δεδομένα στην περιοχή.

Από τη Ρωμαϊκή, πέρασαν έπειτα στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Εκείνη η περίοδος ήταν μία από τις περιόδους μεγάλης ακμής τους. Τότε οικοδομήθηκαν και τα αρχαιότερα και γνωστότερα μοναστήρια του Πόντου, με κυριότερο τη μονή της Παναγίας Σουμελά.

Τον 10ο αιώνα μ.Χ., η Τραπεζούντα γνώρισε μεγάλη άνθιση. Διάφοροι Άραβες γεωγράφοι που επισκέφθηκαν την περιοχή αναφέρουν στα γραπτά τους ότι ήταν ένα τεράστιο εμπορικό κέντρο, και δικαιολογημένα. Συνέδεε την Ανατολή με τη Δύση και αποτελούσε τον κύριο σταθμό πριν την Κωνσταντινούπολη από τα Ανατολικά. Ήταν το οικονομικό, πολιτικό και στρατιωτικό κέντρο του Πόντου.

Αργότερα, μετά την κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204, η Τραπεζούντα δημιούργησε τη δική της αυτοκρατορία. Κυβερνήτες ήταν οι Μεγάλοι Κομνηνοί, απόγονοι της δυναστείας των Βυζαντινών αυτοκρατόρων. Η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας αποδείχθηκε ισχυρή και έγινε επιπλέον κέντρο σπουδών αστρονομίας και μαθηματικών. Επιβίωσε μάλιστα και μετά το 1261 (όταν οι Βυζαντινοί ανέκτησαν την Κωνσταντινούπολη), παραμένοντας το τελευταίο ελεύθερο προπύργιο του ελληνισμού για ακόμη δύο αιώνες.

Οκτώ χρόνια μετά την Άλωση της Πόλης, οι Οθωμανοί πήραν υπό την κυριαρχία τους και τον Πόντο. Από το 1461, λοιπόν, το παλάτι των Κομνηνών της Τραπεζούντας έγινε στρατώνας γενιτσάρων, ενώ πολλές εκκλησίες και μοναστήρια μετατράπηκαν σε τζαμιά. Πολλοί Πόντιοι εγκατέλειψαν την πατρίδα τους και έγιναν πρόσφυγες, βρίσκοντας καταφύγιο στη Νότια Ρωσία, τις παραδουνάβιες περιοχές και τα δυσπρόσιτα βουνά του Πόντου.

Αυτό που δεν έκαναν όταν τους κατέκτησαν οι Ρωμαίοι, αναγκάστηκαν να το κάνουν όταν έφτασαν οι Οθωμανοί. Μαζικοί εξισλαμισμοί πραγματοποιήθηκαν σε όλη την επικράτεια, γεγονός που ανάγκασε πολλούς Ποντίους να δεχτούν να αλλαξοπιστήσουν φαινομενικά, αλλά να κρατούν την πραγματική τους πίστη κρυφή. Πολλοί, δηλαδή, γίνονταν Κρυπτοχριστιανοί.

Στα τέλη του 18ου αιώνα (με τη Συνθήκη του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή το 1774), όταν άρχισαν να υπογράφονται συμφωνίες που προστάτευαν μέσω της Ρωσίας τους Ορθόδοξους Χριστιανούς, το τοπίο άρχισε να αλλάζει και πάλι. Αρκετοί από αυτούς που είχαν φύγει γύρισαν στις πατρίδες τους, ενώ η εκμετάλλευση του εμπορικού πλούτου και των μεταλλείων του Πόντου πέρασε ξανά σε μεγάλο βαθμό στα χέρια των Ποντίων.

Τον 19ο αιώνα, και ειδικά μετά τις οθωμανικές μεταρρυθμίσεις του 1856 (Χάτι Χουμαγιούν) που κατοχύρωναν τη θρησκευτική ελευθερία, οι μάζες των Κρυπτοχριστιανών άρχισαν να αποκαλύπτονται επίσημα. Ολόκληρες πόλεις και χωριά δήλωναν πλέον ανοιχτά την πίστη τους στη Χριστιανοσύνη. Έτσι, τον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα, οι Πόντιοι μπόρεσαν να ανακάμψουν εντυπωσιακά και να αποκτήσουν προνόμια.

Αναπτύχθηκε το εμπόριο, η οικονομία και ο πληθυσμός αυξήθηκε. Ο Πόντος εκμεταλλευόταν πλήρως όλη την ποικιλία προϊόντων που κατείχε και ο κόσμος πλούτιζε. Δημιουργήθηκαν μεγάλες, γνωστές οικογένειες τραπεζιτών και εμπόρων. Ταυτόχρονα, τεράστια σημασία δινόταν στη μόρφωση και την παιδεία, όπου επένδυαν πολλά χρήματα. Έτσι, εκτός απ’ όλα τα άλλα, η περιοχή γνώρισε και μια σπουδαία πνευματική και καλλιτεχνική αναγέννηση.

Μέχρι το ξέσπασμα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τότε ήρθε η γενοκτονία του γένους από την καταστροφική πολιτική των Νεότουρκων και του Κεμάλ, και ο βίαιος ξεριζωμός τους από τις πατρίδες τους. Την άτακτη φυγή τους από τα σπίτια τους, στα οποία δεν επέστρεψαν ποτέ, ακολούθησε η υποχρεωτική Συνθήκη Ανταλλαγής Πληθυσμών (1923), που ξερίζωσε όλους τους Ορθόδοξους Χριστιανούς (αφήνοντας πίσω μόνο όσους είχαν εξισλαμιστεί στο παρελθόν). Ακολούθησε η δύσκολη εγκατάστασή τους σε νέες πατρίδες και η πορεία τους μέχρι το σήμερα.

Βιβλιογραφία:

Μηχανή του Χρόνου

enosipontionpierias

argolikivivliothiki.gr

Πηγή: liberal.gr