«Ελλάδα Βέμπο μου και Μαίρυλιν Μονρόε, Ελλάδα Ελύτη μου και Έντγκαρ Άλλαν Πόε…». Οι στίχοι του Άλκη Αλκαίου στο «Σαν πλανόδιο τσίρκο», με τη μουσική του Θάνου Μικρούτσικου και την ερμηνεία του Δημήτρη Μητροπάνου, περιγράφουν μια Ελλάδα που συγκινεί και απογοητεύει, γοητεύει και εξαντλεί.
Το τραγούδι κυκλοφόρησε το 1996, στον δίσκο «Στου αιώνα την παράγκα». Τριάντα χρόνια αργότερα, οι πολλές Ελλάδες των στίχων του διακρίνονται και στη δημόσια ζωή της χώρας.
Η Βέμπο και η Μονρόε, ο Ελύτης και ο Πόε συνυπάρχουν χωρίς ο ένας να ακυρώνει τον άλλον. Η ιστορική μνήμη έχει θέση δίπλα στη λάμψη του θεάματος, το ελληνικό φως δίπλα στην αγωνία και στις σκοτεινές όψεις της ύπαρξης. Κάθε κοινωνία χωρά διαφορετικές εμπειρίες και επιθυμίες. Το πολιτικό πρόβλημα αρχίζει όταν καλλιεργείται η πεποίθηση ότι όλες οι επιθυμίες μπορούν να εκπληρωθούν ταυτόχρονα, χωρίς επιλογές και κόστος.
Στην αυθαίρετη δόμηση, για παράδειγμα, η αντίφαση πήρε τη μορφή διαδοχικών νόμων. Οι ρυθμίσεις του 2011, του 2013 και του 2017 διαφέρουν μεταξύ τους, και η αντιμετώπιση παλαιών εκκρεμοτήτων έχει πραγματικές κοινωνικές και πολεοδομικές αιτίες. Η αλληλουχία τους όμως διδάσκει ότι η παραβίαση θα διευθετηθεί αργότερα με κάποιο τίμημα.
Ο πολίτης που περιόρισε το σπίτι του στα επιτρεπόμενα τετραγωνικά βλέπει τον γείτονα να τακτοποιεί εκ των υστέρων την υπέρβαση. Ακόμη και όταν επιβάλλεται πρόστιμο, η εμπιστοσύνη στον κανόνα φθείρεται, αφού η πρόσθετη επιφάνεια αξίζει περισσότερο από την ποινή.
Η εξουσία ανακουφίζει όσους παρανόμησαν και δημιουργεί αμφιβολίες σε όσους συμμορφώθηκαν. Το μήνυμα προς τον επόμενο ενδιαφερόμενο είναι ότι η αναμονή πιθανότατα θα αποδειχθεί συμφερότερη.
Η πελατειακή σχέση ζει από τον συνδυασμό αθωότητας και συναλλαγής που ο Αλκαίος κλείνει στη «μάγισσα παρθένα και τροτέζα μου». Το ρουσφέτι καταγγέλλεται δημοσίως αλλά ζητείται κατ’ ιδίαν ως αποκατάσταση αδικίας. Η ειδική μεταχείριση περιγράφεται ως εύλογη διευκόλυνση. Ο πολιτικός εξασφαλίζει υποστήριξη και ο εξυπηρετούμενος αποκτά πλεονέκτημα έναντι των υπολοίπων.
Οι ευθύνες είναι άνισες. Όποιος κυβερνά αποφασίζει για τις ρυθμίσεις, τους διορισμούς και τις ελεγκτικές υπηρεσίες. Έχει συνεπώς μεγαλύτερη υποχρέωση να διακόψει τη συναλλαγή. Όταν επικαλείται γενικά τη συνενοχή της κοινωνίας, αποφεύγει και τη δική του λογοδοσία.
Σε εθνική κλίμακα, η υπόσχεση της ανέξοδης εξαίρεσης κρίθηκε δραματικά το 2015. Η τότε κυβέρνηση διεκδικούσε παραμονή στο ευρώ με όρους που οι κανόνες της Eυρωζώνης δεν προέβλεπαν και χωρίς το κόστος μιας ρήξης. Στις 5 Ιουλίου το δημοψήφισμα απέρριψε την πρόταση των δανειστών, με τη δέσμευση ότι η απόρριψη θα έφερνε καλύτερους όρους και τη χώρα ασφαλή στο ευρώ. Οκτώ ημέρες αργότερα η κυβέρνηση συμφώνησε σε αυστηρότερα προαπαιτούμενα για νέο πρόγραμμα.
Η προσαρμογή στην πραγματικότητα ήρθε γρήγορα, η ζημιά όμως επεκτάθηκε και στη σχέση του πολίτη με την πολιτική. Μια εξαγγελία που ανατράπηκε τόσο σύντομα τροφοδότησε τη δυσπιστία προς όσα υπόσχονται τα κόμματα.
Τα γήπεδα του τραγουδιού, η «Τούμπα, Αλκαζάρ και Καλογρέζα», παραπέμπουν στην οπαδική εκδοχή της πολιτικής. Στο γήπεδο η ταύτιση με την ομάδα είναι μέρος της εμπειρίας. Στη δημοκρατία η ανεξαρτησία της κρίσης αποτελεί προϋπόθεση για τον έλεγχο της εξουσίας. Όταν ο ψηφοφόρος αντιμετωπίζει κάθε κριτική στην παράταξή του ως εχθρική ενέργεια, ο έλεγχος υποχωρεί και η ηγεσία αυθαιρετεί ευκολότερα.
Η κομματική υπαγωγή καθορίζει τότε πώς αξιολογείται μια πράξη. Η παρέμβαση του αντιπάλου στιγματίζεται ως ρουσφέτι, ενώ η αντίστοιχη παρέμβαση του προτιμώμενου βουλευτή παρουσιάζεται ως φροντίδα για τον πολίτη. Η παραδοχή μιας αποτυχίας θεωρείται υποχώρηση προς τους αντιπάλους. Με τέτοιους όρους, τα κόμματα έχουν μικρότερο κίνητρο να διορθωθούν και μεγαλύτερο να καταγγείλουν τους επικριτές τους.
Η ιστορία του αντικαπνιστικού νόμου δείχνει την αντίφαση στην καθημερινή της μορφή. Οι απαγορεύσεις του 2008 και του 2010 ακολουθήθηκαν από επανειλημμένες εγκυκλίους εφαρμογής, και το 2019 το Υπουργείο Υγείας επανήλθε ζητώντας εντατικοποίηση των ελέγχων. Η προστασία της υγείας είχε ήδη νομοθετηθεί. Το πρακτικό ζήτημα ήταν η επιβολή του κανόνα εξίσου στο κατάστημα του ισχυρού και σε εκείνο του λιγότερο δικτυωμένου επαγγελματία. Κάθε ανοχή προς τον πρώτο επιβάρυνε τον συνεπή ανταγωνιστή του.
Τέτοιες εκκρεμότητες παρουσιάζονται ως τεχνικά προβλήματα, που θα λυθούν με νέο νόμο ή καινούργια πλατφόρμα. Το ηλεκτρονικό σύστημα καταγράφει την παράβαση, οι αρμόδιοι όμως αποφασίζουν αν θα ακολουθήσει η προβλεπόμενη συνέπεια ή κάποια παράκαμψη.
Η εξυπηρέτηση διαρκεί επειδή αποφέρει άμεσο όφελος σε συγκεκριμένους ανθρώπους, ενώ το κόστος κατανέμεται στην υπόλοιπη κοινωνία. Ο ωφελημένος γνωρίζει ποιον θα ευχαριστήσει στην κάλπη. Όσοι το πληρώνουν δυσκολεύονται να συνδέσουν τη δική τους απώλεια με καθεμία από τις χιλιάδες χάρες. Η εκλογική ανταμοιβή της εξαίρεσης γίνεται έτσι πιο ορατή από την ανταμοιβή της συνέπειας.
Η Ελλάδα του Αλκαίου συγκινεί επειδή οι αντιφάσεις της είναι οικείες. Η πολιτική ευθύνη αφορά τον τρόπο με τον οποίο κυβερνιέται μια τέτοια κοινωνία.
Η ισονομία κρίνεται τη στιγμή που ο κανόνας περιορίζει το προσωπικό συμφέρον και η εξουσία οφείλει να αρνηθεί την εύνοια. Η Ελλάδα μπορεί να αγαπά και τη Βέμπο και τη Μονρόε. Την εξαίρεση και την ισονομία μαζί όμως δεν μπορεί να τις υπηρετήσει.

