Του Αλέξανδρου Σκούρα
Η Μαρία Ευθυμίου είπε κάτι που πολλοί αναγνωρίζουμε, αλλά σπανίως συζητάμε ανοιχτά. Στην Ελλάδα, όσο πιο αισιόδοξος είσαι, τόσο πιο συντηρητικός θεωρείσαι. Αντίθετα, όσο πιο μίζερος, γκρινιάρης και μεμψίμοιρος είσαι, τόσο πιο προοδευτικός καταγράφεσαι. Έχει δίκιο. Και το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται τόσο στη διαπίστωση όσο στους λόγους που μας οδήγησαν σε αυτή την παράδοξη αντιστροφή των εννοιών.
Η πρώτη εξήγηση βρίσκεται στην πολιτική πόλωση, ένα από τα πιο επίμονα χαρακτηριστικά της νεοελληνικής ιστορίας. Όταν η πολιτική αντιπαράθεση μετατρέπεται σε σύγκρουση ταυτοτήτων, η πραγματικότητα παύει να αξιολογείται με βάση τα γεγονότα. Αντί γι’ αυτό, κάθε διαπίστωση αντιμετωπίζεται ως δήλωση πολιτικής νομιμοφροσύνης. Αν αναγνωρίσεις ότι κάτι βελτιώθηκε, θεωρείσαι υποστηρικτής της κυβέρνησης. Αν επισημάνεις ότι κάτι δεν λειτουργεί, κατατάσσεσαι στην αντιπολίτευση. Η δυνατότητα να αναγνωρίζεις ταυτόχρονα την πρόοδο και τις αδυναμίες μιας κοινωνίας αντιμετωπίζεται σχεδόν ως πολιτική ασυνέπεια.
Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη ιδεολογική εξήγηση, που αφορά τον τρόπο με τον οποίο ένα σημαντικό τμήμα της σύγχρονης Αριστεράς αντιλαμβάνεται την κοινωνία. Η κριτική θεωρία, με αφετηρία τη μαρξιστική παράδοση και τη Σχολή της Φρανκφούρτης, δεν περιορίζεται στην αμφισβήτηση συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών. Επιδιώκει να αποκαλύψει και να ανατρέψει τις σχέσεις εξουσίας που θεωρεί ενσωματωμένες στα ίδια τα θεμέλια της κοινωνικής οργάνωσης.
Η διάκριση έχει τεράστια σημασία. Άλλο να υποστηρίζεις ότι μια πολιτική απέτυχε και πρέπει να αλλάξει και άλλο να θεωρείς ότι το ίδιο το σύστημα είναι θεμελιωδώς άδικο. Στη δεύτερη περίπτωση, ακόμη και οι επιτυχίες του αντιμετωπίζονται με καχυποψία, επειδή ενδέχεται να ενισχύσουν τη νομιμοποίησή του. Η αναγνώριση της προόδου κινδυνεύει έτσι να ερμηνευθεί ως αποδοχή μιας κοινωνικής τάξης που η ιδεολογία σου επιδιώκει να ανατρέψει.
Αυτό εξηγεί γιατί, σε ορισμένους πολιτικούς και πνευματικούς κύκλους, η απαισιοδοξία έχει αποκτήσει σχεδόν ηθική αξία. Η διαρκής καταγγελία εκλαμβάνεται ως ένδειξη κοινωνικής ευαισθησίας, ενώ η αισιοδοξία ως εφησυχασμός ή, ακόμη χειρότερα, συνενοχή. Δεν αρκεί να αναγνωρίζεις τις αδικίες. Πρέπει να είσαι μονίμως αγανακτισμένος με αυτές για να αποδεικνύεις ότι βρίσκεσαι στη σωστή πλευρά.
Εδώ υπεισέρχεται και ο τρίτος παράγοντας. Ο Αμερικανός πολιτικός οργανωτής Μόρτον Μπλάκγουελ διατύπωσε έναν από τους πιο εύστοχους κανόνες της πολιτικής επικοινωνίας: «Η ηθική αγανάκτηση είναι η ισχυρότερη κινητήρια δύναμη στην πολιτική».
Η Αριστερά, ιδιαίτερα στη ριζοσπαστική της εκδοχή, έχει μάθει να αξιοποιεί αυτή τη δύναμη αποτελεσματικά. Όταν κάθε κοινωνικό πρόβλημα παρουσιάζεται ως απόδειξη συστημικής αδικίας, η αγανάκτηση γίνεται διαρκές πολιτικό καύσιμο. Η επιρροή τέτοιων αφηγημάτων σε τμήματα των μέσων ενημέρωσης, της ακαδημαϊκής κοινότητας και του πολιτισμού συμβάλλει στην αναπαραγωγή τους. Άλλωστε, η αρνητική είδηση έχει ένα σημαντικό επικοινωνιακό πλεονέκτημα: προσελκύει ευκολότερα την προσοχή.
Το πρόβλημα δεν είναι φυσικά η αγανάκτηση απέναντι στην αδικία. Χωρίς αυτήν, πολλές σημαντικές κοινωνικές αλλαγές δεν θα είχαν πραγματοποιηθεί. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αγανάκτηση παύει να αποτελεί αντίδραση σε συγκεκριμένα γεγονότα και μετατρέπεται σε μόνιμη πολιτική ταυτότητα. Όταν η καταγγελία γίνεται αυτοσκοπός, ακόμη και η πρόοδος αντιμετωπίζεται ως απειλή, επειδή αφαιρεί επιχειρήματα από εκείνους που επενδύουν στη διαρκή δυσαρέσκεια.
Αυτό, βεβαίως, δεν απαλλάσσει τη Δεξιά από τις δικές της ευθύνες. Η συνωμοσιολογία, η καταστροφολογία και ο μηδενισμός ευδοκιμούν και σε δικούς της χώρους. Η μιζέρια δεν έχει ιδεολογικό μονοπώλιο. Εκείνο που περιγράφει όμως η Ευθυμίου είναι η ιδιαίτερη πολιτισμική νομιμοποίηση που έχει αποκτήσει η απαισιοδοξία όταν παρουσιάζεται ως προοδευτική αρετή.
Η πραγματική πρόοδος προϋποθέτει δύο πράγματα ταυτόχρονα: την ικανότητα να αναγνωρίζουμε όσα πετύχαμε και την αποφασιστικότητα να διορθώνουμε όσα παραμένουν προβληματικά. Όποιος βλέπει μόνο τα πρώτα είναι αφελής. Όποιος βλέπει μόνο τα δεύτερα είναι αιχμάλωτος της ιδεολογίας του.
Η Μαρία Ευθυμίου έχει δίκιο. Και ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία είναι ότι σε μια χώρα όπου η απαισιοδοξία θεωρείται προοδευτικότητα, η πιο ανατρεπτική στάση είναι πλέον να πιστεύεις ότι τα πράγματα μπορούν να γίνουν καλύτερα.
Πηγή: liberal.gr