Του Γιώργου Βουλγαράκη
Η φιλελεύθερη Δημοκρατία αντιμετωπίζει κρίση εμπιστοσύνης. Πολίτες που ψηφίζουν και τηρούν τους νόμους αισθάνονται ότι έχουν ελάχιστο λόγο στις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή τους. Οι κυβερνήσεις επικαλούνται διεθνείς δεσμεύσεις, οι επιχειρήσεις τις απαιτήσεις των αγορών και οι ψηφιακές πλατφόρμες κανόνες που ελάχιστοι κατανοούν. Η ευθύνη διαχέεται και οι συνέπειες επιβαρύνουν συγκεκριμένους ανθρώπους. Για τον φιλελευθερισμό επανέρχεται το ερώτημα. Ποιος ασκεί την εξουσία και ποιος τον ελέγχει;
Η αμφισβήτηση των προνομίων
Ο φιλελευθερισμός γεννήθηκε αμφισβητώντας τα προνόμια. Τα βασιλικά μονοπώλια, οι συντεχνιακοί αποκλεισμοί και οι περιορισμοί λόγω καταγωγής εμπόδιζαν ανθρώπους να εργαστούν και να βελτιώσουν τη θέση τους. Η οικονομική ελευθερία άνοιγε δυνατότητες σε όσους στερούνταν πρόσβασης στην εξουσία. Η σύνδεσή της με τη λογοδοσία και την ισότητα ενώπιον του νόμου συγκρότησε πολιτικό αίτημα με ευρύ κοινωνικό περιεχόμενο.
Ο Άνταμ Σμιθ γνώριζε ότι η επιχειρηματική ισχύς επιδιώκει και την εξασφάλιση προνομίων. Η προειδοποίησή του για τις συνεννοήσεις επαγγελματιών εις βάρος του κοινού θυμίζει τη διάκριση της αγοράς από τα συμφέροντα των επιχειρήσεων. Η υπεράσπιση του ανταγωνισμού συνεπάγεται σύγκρουση με όσους επιδιώκουν τον περιορισμό του. Όταν η οικονομική επιτυχία εξασφαλίζει πολιτική προστασία και αποκλείει ανταγωνιστές, η αγορά χάνει τον απελευθερωτικό της χαρακτήρα.
Η δοκιμασία της λογοδοσίας
Η ίδια σύνδεση ελευθερίας και λογοδοσίας λείπει από τη δημοκρατική πράξη. Όταν οι αποφάσεις παρουσιάζονται ως υποχρεωτικές προσαρμογές σε εξωτερικές απαιτήσεις, η ψήφος μοιάζει να μετρά λιγότερο και η αντίδραση στρέφεται εναντίον του συστήματος εκπροσώπησης. Η εμπιστοσύνη στηρίζεται στην ανάληψη ευθύνης και στη δυνατότητα αλλαγής πολιτικής. Οι εξωτερικοί περιορισμοί δεν απαλλάσσουν καμία κυβέρνηση από την υποχρέωση να εξηγεί τις προτεραιότητές της.
Η δυσπιστία ενισχύεται όταν οι κανόνες εφαρμόζονται επιλεκτικά. Ο μικρός επιχειρηματίας αντιμετωπίζει διοικητικά εμπόδια που ο ισχυρότερος ανταγωνιστής του έχει τα μέσα να παρακάμψει. Ο νέος ακούει επαίνους για την ατομική προσπάθεια, αλλά η πρόσβαση στη στέγη και στη χρηματοδότηση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την οικογενειακή περιουσία. Η υπόσχεση της κοινωνικής ανόδου αποδυναμώνεται και μαζί της η εμπιστοσύνη στους θεσμούς.
Ένα μέρος αυτής της ανισότητας κληρονομείται. Ένα άλλο παράγεται από το κράτος, όταν η πρόσβαση στην ευκαιρία περνά μέσα από την προνομιακή σχέση με την εξουσία. Ο φιλελευθερισμός κρίνεται από τις δυνατότητες κοινωνικής ανόδου που εξασφαλίζει και από την αποφασιστικότητά του να καταργεί τα κρατικά προνόμια. Όσο η πολιτική προστασία καθορίζει ποιος προχωρά, η επίκληση της ελεύθερης οικονομίας στερείται πειστικότητας.
Το κόστος των πολιτικών
Η απαίτηση λογοδοσίας αφορά και την πράσινη μετάβαση. Η προστασία του περιβάλλοντος δεσμεύει τις κοινωνίες απέναντι στις επόμενες γενιές. Η εφαρμογή της οφείλει να υπολογίζει τις αντοχές των νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Όταν το κόστος επιβαρύνει δυσανάλογα τους ασθενέστερους, η πολιτική δεν έχει την απαραίτητη κοινωνική στήριξη. Η μετάβαση θα πετύχει εφόσον συνδυάσει την περιβαλλοντική αποτελεσματικότητα με τη δίκαιη κατανομή του κόστους.
Στο μεταναστευτικό, η λογοδοσία περνά από σαφείς κανόνες. Η φύλαξη των συνόρων, η εξέταση των αιτημάτων ασύλου και η ένταξη όσων αποκτούν δικαίωμα διαμονής είναι ευθύνη της πολιτείας. Η ανεπαρκής εφαρμογή του νόμου αφήνει περιθώρια δράσης στα κυκλώματα διακίνησης και ενισχύει την ανασφάλεια, την οποία αξιοποιούν όσοι επενδύουν στον φόβο. Το κράτος δικαίου κρίνεται από την τήρηση των εγγυήσεων που το ίδιο θεσπίζει και τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Η ψηφιακή εξουσία
Στην ψηφιακή οικονομία, η συγκέντρωση ισχύος παίρνει νέα μορφή. Ιδιωτικές επιχειρήσεις συλλέγουν δεδομένα, κατευθύνουν την πρόσβαση στην ενημέρωση και ορίζουν τους όρους της δημόσιας συζήτησης. Αλγοριθμικές αξιολογήσεις επηρεάζουν αποφάσεις για την εργασία ή τη χρηματοδότηση. Ο πολίτης αγνοεί τα κριτήρια με τα οποία αξιολογείται και μαθαίνει την απόφαση προτού του δοθεί η δυνατότητα να ζητήσει εξηγήσεις ή να διορθώσει στοιχεία.
Η προστασία της ιδιωτικότητας γίνεται έτσι ζήτημα πολιτικής ισχύος. Απαιτεί όρια στη συλλογή και χρήση δεδομένων, έλεγχο των αποφάσεων και αποτελεσματική προσφυγή. Η ευθύνη της πολιτείας περιλαμβάνει τον έλεγχο της δικής της πρόσβασης στις πληροφορίες των πολιτών. Ο πολίτης δικαιούται να γνωρίζει ποιος χρησιμοποιεί τα δεδομένα του, για ποιον σκοπό και πώς θα προσφύγει εναντίον μιας καταχρηστικής χρήσης τους.
Οι όροι της ανασύνταξης
Οι προκλήσεις αυτές αφορούν και τη συνεργασία φιλελεύθερων και συντηρητικών δυνάμεων. Η κοινωνική συνέχεια και οι δεσμοί εμπιστοσύνης προσφέρουν έδαφος συνεννόησης, εφόσον η παράδοση προστατεύεται με σεβασμό στην ελευθερία της συνείδησης και η πλειοψηφία δεσμεύεται από τα δικαιώματα κάθε πολίτη. Οι θεσμικοί έλεγχοι ισχύουν και όταν δυσκολεύουν την παράταξη που τους υπερασπίζεται.
Η ανασύνταξη του φιλελευθερισμού θα κριθεί από αυτή τη συνέπεια, από την προθυμία του να ελέγξει τα ισχυρά συμφέροντα και να προστατεύσει τη διαφωνία όταν κοστίζει πολιτικά.
Οι επόμενες γενιές θα αξιολογήσουν την κληρονομιά τους από τις ελευθερίες που θα διαθέτουν, και πρώτα από την ελευθερία να απορρίψουν τις βεβαιότητες των προηγουμένων και να ζήσουν διαφορετικά. Όσοι διακηρύσσουν την πίστη τους στην ελευθερία θα δοκιμαστούν όταν κληθούν να υπερασπιστούν επιλογές με τις οποίες διαφωνούν. Η ελευθερία που υπερασπίζεται κανείς μόνο όταν τον ευνοεί ονομάζεται προνόμιο.
(ΥΣ Το κείμενο αποτελεί τμήμα της ομιλίας μου στην παρουσίαση του βιβλίου του Νίκου Χιδίρογλου «Στα χρόνια του ύστερου φιλελευθερισμού», Εκδόσεις Ι. Σιδέρης.)
Πηγή: liberal.gr