Του Γιώργου Βουλγαράκη
Στις 20 Σεπτεμβρίου 1971 πέθανε στον Ευαγγελισμό ο Γιώργος Σεφέρης, σε ηλικία 71 ετών. Δύο ημέρες αργότερα, η κηδεία του μετατράπηκε σε μαζική διαδήλωση κατά της δικτατορίας. Χιλιάδες άνθρωποι γέμισαν τους δρόμους της Αθήνας, τραγούδησαν την «Άρνηση» στη μελοποίηση του Μίκη Θεοδωράκη και φώναξαν «Δημοκρατία» και «Ελευθερία». Η εξόδιος ακολουθία ενός ποιητή έγινε πολιτική πράξη.
Για να φτάσει εκεί, ο Σεφέρης είχε κάνει μια μακριά διαδρομή που ξεκινά από τη Στοκχόλμη, τον Δεκέμβριο του 1963. Στην ομιλία του κατά την απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας διατύπωσε μία από τις πιο απαιτητικές προσεγγίσεις της ελληνικής ταυτότητας στον εικοστό αιώνα. «Ανήκω σε μια χώρα μικρή. Ένα πέτρινο ακρωτήρι στη Μεσόγειο», είπε, και έδειξε πως μια χώρα μικρή σε έκταση κουβαλά το βάρος μιας αδιάκοπης γλωσσικής και ιστορικής παράδοσης. Στην ίδια ομιλία θυμήθηκε το αίνιγμα της Σφίγγας για το πλάσμα που περπατά στα τέσσερα το πρωί, στα δύο το μεσημέρι και στα τρία το βράδυ. Ο Οιδίποδας το έλυσε με μία λέξη, ο άνθρωπος. Ο Σεφέρης είδε σε αυτή την απάντηση τον προορισμό της τέχνης. Η ποίηση, η παράδοση και η ιστορική μνήμη αποκτούν αξία όταν επιστρέφουν στον άνθρωπο και υπερασπίζονται την αξιοπρέπειά του.
Η θέση αυτή δοκιμάστηκε στην πράξη λίγα χρόνια αργότερα. Μετά το πραξικόπημα του Απριλίου 1967, ο Σεφέρης σιώπησε για σχεδόν δύο χρόνια. Στις 28 Μαρτίου 1969 με μια δήλωση που μετέδωσε το BBC, έστρεψε το βλέμμα της παγκόσμιας κοινότητας του πνεύματος στην Ελλάδα. «Αυτή η ανωμαλία πρέπει να σταματήσει. Είναι εθνική επιταγή». Ένας ποιητής γνωστός για τη μετρημένη δημόσια παρουσία του έβαζε το κύρος του Νόμπελ απέναντι σε ένα καθεστώς που τον παρακολουθούσε στενά.
Δύο χρόνια αργότερα, η αντίσταση του Σεφέρη πήρε τη μορφή ποιήματος. Το «Επί Ασπαλάθων», το τελευταίο ποίημά του, φέρει ημερομηνία 31 Μαρτίου 1971. Ο ποιητής δανείστηκε από την «Πολιτεία» του Πλάτωνα τον μύθο του τυράννου Αρδιαίου, που τιμωρείται για τα εγκλήματά του, και τον έκανε αλληγορική καταδίκη των δικτατόρων. Το ποίημα δημοσιεύτηκε στα ελληνικά τρεις ημέρες μετά τον θάνατό του.
Σήμερα ο Σεφέρης διδάσκεται στο ελληνικό σχολείο. Οι μαθητές μαθαίνουν πότε πήρε το Νόμπελ και ποιους τίτλους έχουν οι συλλογές του, και ψάχνουν σύμβολα, μεταφορές και σχήματα λόγου. Η ύλη βγαίνει, η απάντηση βαθμολογείται και το μάθημα περνά στο επόμενο κεφάλαιο. Με αυτόν τον τρόπο η γνώση γίνεται μηχανική. Ο μαθητής θυμάται το όνομα, τη χρονολογία και τον τίτλο, αλλά δεν καταλαβαίνει τι σήμαινε για έναν άνθρωπο εκείνης της γενιάς να μιλήσει δημόσια το 1969.
Τα σχολικά βιβλία περιέχουν το ιστορικό πλαίσιο. Το «Επί Ασπαλάθων», για παράδειγμα, συνοδεύεται από αναφορά στη δικτατορία και από ερωτήσεις για τη σχέση του ποιήματος με την εποχή του. Μια πληροφορία όμως δεν γίνεται κατανόηση επειδή τυπώθηκε στο εγχειρίδιο. Όταν η διδασκαλία οργανώνεται με βάση την ύλη και τις εξετάσεις, ακόμη και μια πράξη αντίστασης γίνεται παράγραφος για αποστήθιση. Η σχέση του έργου με τη χρονική περίοδο που το γέννησε μένει στο περιθώριο. Και το προσωπικό κόστος μιας δημόσιας στάσης δεν χωρά σε κανένα τυποποιημένο κριτήριο αξιολόγησης.
Το πρόβλημα ξεπερνά τη λογοτεχνία. Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα εξακολουθεί να αξιολογεί κυρίως την ικανότητα του μαθητή να αποστηθίζει . Η εξεταστική λογική επιβραβεύει τη σωστή απάντηση και αγνοεί τη σκέψη που οδήγησε σε αυτήν, και έτσι η κριτική ικανότητα περνά σε δεύτερη μοίρα.
Ο τρόπος που διδάσκεται ο Σεφέρης δείχνει καθαρά αυτή την αποτυχία, γιατί λίγοι δημιουργοί έδεσαν τόσο στενά το έργο με τη ζωή τους. Ο Σεφέρης ένωσε την ιστορική μνήμη με την προσωπική ευθύνη, είδε στη γλώσσα την εμπειρία αιώνων και έκανε το κύρος του λόγου του όπλο πολιτικής αντίστασης. Θα μπορούσε να είναι κεντρικό μάθημα σε ένα σχολείο που διαμορφώνει πολίτες. Συνήθως γίνεται απλή ύλη για μια εξέταση που κατατάσσει μαθητές.
Η λύση δεν είναι να προστεθούν σελίδες στο βιβλίο. Χρειάζεται να αλλάξει ο τρόπος διδασκαλίας. Ο μαθητής πρέπει να αναρωτηθεί γιατί ο Σεφέρης σώπασε στην αρχή, τι τον έκανε να μιλήσει το 1969 και τι πλήρωσε γι’ αυτό. Πρέπει να συζητήσει αν το κύρος ενός πνευματικού ανθρώπου του δημιουργεί ευθύνη έναντι της κοινωνίας. Και πρέπει να δει πώς ένας αρχαίος μύθος του Πλάτωνα έγινε όπλο εναντίον της δικτατορίας. Τότε η λογοτεχνία παύει να είναι κατάλογος από έργα, χρονολογίες και σχήματα λόγου. Γίνεται μάθημα ιστορικής συνείδησης, προσωπικής ευθύνης και δημοκρατικής παιδείας.
Ένα σχολείο που διδάσκει τους στίχους του Σεφέρη αλλά αφήνει έξω τη στάση ζωής που τους γέννησε κρατά την πληροφορία και χάνει την ουσία. Ο Σεφέρης πλήρωσε τη φωνή του. Το σχολείο την παραδίδει στους μαθητές σαν να μην κόστισε τίποτα.
Πηγή: liberal.gr