Του Αλβέρτου Μισδραχή
Όταν ο Αδόλφος Χίτλερ ανέλαβε την εξουσία στις 30 Ιανουαρίου 1933, δεν εισήγαγε στη Γερμανική κοινωνία μια εντελώς καινούργια ιδέα: το μίσος απέναντι στους Εβραίους.
Ο αντισημιτισμός είχε πολύ παλαιότερες ρίζες στην Ευρώπη και στη Γερμανία. Αυτό που πέτυχαν οι Ναζί ήταν να πάρουν παλιές θρησκευτικές προκαταλήψεις, νεότερες φυλετικές θεωρίες, πολιτικές συνωμοσιολογίες και κοινωνικές αντιθέσεις, να τις ριζοσπαστικοποιήσουν και τελικά να τις μετατρέψουν σε κρατική πολιτική αποκλεισμού, δίωξης και γενοκτονίας.(1)
Χωρίς όμως τη μακρά ιστορία αντιεβραϊκών στερεότυπων και διακρίσεων, η ναζιστική ιδεολογία δεν θα έβρισκε το ίδιο πολιτισμικό και κοινωνικό έδαφος πάνω στο οποίο οικοδόμησε την πολιτική της. Ο αντισημιτισμός βρισκόταν μεν στη βάση του Ολοκαυτώματος, αλλά είχε και ιστορία πολλών αιώνων πριν από αυτό.
Για αιώνες, οι Εβραίοι στην Ευρωπαϊκή Χριστιανική κοινωνία αντιμετωπίζονταν ως θρησκευτικά «διαφορετικοί». Κυκλοφορούσαν κατηγορίες περί συλλογικής ευθύνης για τον θάνατο του Ιησού, τελετουργικών δολοφονιών, οικονομικής εκμετάλλευσης και άλλοι Μύθοι. Κατά περιόδους αυτές οι αντιλήψεις οδηγούσαν σε διακρίσεις, εκδιώξεις και βία.(1)
Χαρακτηριστικό Γερμανικό παράδειγμα αποτελούν οι Hep-Hep ταραχές του 1819.(2) Ξεκίνησαν στο Würzburg τον Αύγουστο 1819 και εξαπλώθηκαν σε πόλεις της Γερμανίας. Εβραίοι και Εβραϊκές περιουσίες έγιναν στόχοι βίας. Μία από τις αφορμές ήταν ακριβώς η συζήτηση για τη χειραφέτηση και την παροχή περισσότερων δικαιωμάτων στους Εβραίους.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία: περισσότερο από έναν αιώνα πριν από το Ολοκαύτωμα, υπήρχαν ήδη στη γερμανική επικράτεια εκρήξεις συλλογικής αντιεβραϊκής βίας.
Αργότερα στα τέλη του 19ου αιώνα συνέβη μια καθοριστική μεταβολή. Ο μέχρι τότε αντιιουδαϊσμός ήταν σε μεγάλο βαθμό θρησκευτικός. Θεωρητικά ένας Εβραίος μπορούσε να βαπτιστεί Χριστιανός και να εγκαταλείψει την Εβραϊκή θρησκευτική ταυτότητα. Ο νέος φυλετικός αντισημιτισμός ισχυριζόταν κάτι πολύ πιο επικίνδυνο: ότι ο Εβραίος παρέμενε Εβραίος λόγω καταγωγής και «αίματος», ανεξάρτητα από τη θρησκεία του.
Στη δεκαετία του 1870 και μετά, ψευδοεπιστημονικές θεωρίες περί φυλής, κοινωνικού δαρβινισμού και κληρονομικότητας άρχισαν να συνδυάζονται με παλαιότερα αντιεβραϊκά στερεότυπα. Οι Εβραίοι παρουσιάζονταν πλέον όχι απλώς ως θρησκευτικά διαφορετικοί αλλά ως υποτιθέμενη φυλετική απειλή για το έθνος.(3)
Αυτή η αλλαγή είναι θεμελιώδης για να καταλάβουμε τι θα ακολουθούσε μισό αιώνα αργότερα. Το 1879 ο διακεκριμένος Γερμανός ιστορικός Heinrich von Treitschke δημοσίευσε το περίφημο κείμενο ‘’Οι προοπτικές μας’’(4)
Μέσα στη δημόσια συζήτηση που προκάλεσε εμφανίστηκε η φράση: «Die Juden sind unser Unglück» — «Οι Εβραίοι είναι η δυστυχία μας». Η φράση απέκτησε τεράστια μεταγενέστερη σημασία: δεκαετίες αργότερα χρησιμοποιήθηκε ως σύνθημα από το Der Stürmer το ακραία αντισημιτικό Ναζιστικό Γερμανικό εβδομαδιαίο έντυπο, που ιδρύθηκε το 1923(5). Αναφέρει λοιπόν ο Treitschke :
«Ακόμη και στους κύκλους της ανώτατης μόρφωσης, ανάμεσα σε ανθρώπους που θα απέρριπταν με αποστροφή κάθε σκέψη θρησκευτικής μισαλλοδοξίας ή εθνικής αλαζονείας, ακούγεται σήμερα, σαν από ένα στόμα: “Οι Εβραίοι είναι η δυστυχία μας!”»
Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι βρισκόμαστε στο 1879, όχι στο 1933. Ήδη υπήρχε δημόσια συζήτηση στη Γερμανία στην οποία οι Εβραίοι μπορούσαν να παρουσιάζονται συλλογικά ως πρόβλημα για το Γερμανικό έθνος.
Το επόμενο βήμα ήταν ακόμη σοβαρότερο. Η Antisemitenpetition του 1880–81, η οργανωμένη πολιτική εκστρατεία στη Γερμανική Αυτοκρατορία, ζητούσε από το κράτος να περιορίσει δικαιώματα των Εβραίων με νόμο. Ζητούσε ουσιαστικές διακρίσεις σε βάρος των Εβραίων: περιορισμούς στη μετανάστευση, αποκλεισμούς από κρατικές θέσεις και περιορισμό της επιρροής τους στην εκπαίδευση και σε άλλους τομείς. Περίπου 265.000 άνδρες υπέγραψαν αυτή την αναφορά. (6)
Εδώ βλέπουμε ήδη έναν μηχανισμό που θα επανεμφανιστεί αργότερα σε πολύ πιο ακραία μορφή: Στερεότυπο → κοινωνική προκατάληψη → πολιτική κινητοποίηση → αίτημα για νομικές διακρίσεις
Ήταν η αρχή. Παρόλα αυτά κάποιοι Γερμανοί αντιλήφθηκαν τον κίνδυνο. Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο ιστορικό στοιχείο.
Δεν αποδέχτηκαν όλοι αυτή την εξέλιξη. Στις 12 Νοεμβρίου 1880, 75 εξέχοντες Γερμανοί επιστήμονες, πολιτικοί και άνθρωποι των γραμμάτων υπέγραψαν δημόσια διακήρυξη εναντίον του αντισημιτισμού. (7)
Η διακήρυξη δημοσιεύθηκε στη Nationalzeitung του Βερολίνου. Οι συντάκτες της μιλούσαν για την αντισημιτική κίνηση ως μια ‘’επιδημία/μάστιγα’’ που έπρεπε να αντιμετωπιστεί και υπερασπίζονταν την ισότητα των Γερμανών πολιτών ανεξάρτητα από θρησκευτικές και καταγωγικές διαφορές. (7) Αυτό αποδεικνύει κάτι ουσιώδες: ήδη το 1880 υπήρχαν Γερμανοί διανοούμενοι που θεωρούσαν τον ανερχόμενο αντισημιτισμό αρκετά επικίνδυνο ώστε να απαιτεί δημόσια αντίσταση.
ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ των 75 National-Zeitung (7) (αποσπάσματα)
…Με έναν απροσδόκητο και βαθιά ντροπιαστικό τρόπο, σε διάφορα μέρη —και ιδιαίτερα στις μεγαλύτερες πόλεις του Ράιχ— αναβιώνουν σήμερα το φυλετικό μίσος και ο φανατισμός του Μεσαίωνα και στρέφονται εναντίον των Εβραίων συμπολιτών μας.
…Παραβιάζεται τόσο η επιταγή του νόμου όσο και η επιταγή της τιμής, σύμφωνα με τις οποίες όλοι οι Γερμανοί είναι ίσοι ως προς τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους.
…Σαν μεταδοτική επιδημία, η αναβίωση μιας παλιάς πλάνης απειλεί να δηλητηριάσει τις σχέσεις που, μέσα στο κράτος και στις κοινότητες, στην κοινωνία και στην οικογένεια, έχουν ενώσει Χριστιανούς και Εβραίους πάνω στη βάση της ανεκτικότητας.
Άνδρες που, από τον άμβωνα και από την πανεπιστημιακή έδρα, θα έπρεπε να διακηρύσσουν ότι ο πολιτισμός μας έχει ξεπεράσει την απομόνωση εκείνου του λαού που κάποτε έδωσε στον κόσμο τη λατρεία του ενός Θεού, κλονίζουν σήμερα την κληρονομιά του Lessing. .(14)
Ήδη ακούγεται η απαίτηση για ειδικούς νόμους και για τον αποκλεισμό των Εβραίων από το ένα ή το άλλο επάγγελμα ή μέσο βιοπορισμού, από τιμητικές διακρίσεις και από θέσεις εμπιστοσύνης.
Πόσος καιρός θα περάσει μέχρι να συνταχθεί και ο όχλος με αυτές τις απαιτήσεις;
…Η έκκλησή μας απευθύνεται σε όλους τους Γερμανούς που έχουν στην καρδιά τους την ιδεατή κληρονομιά των μεγάλων ηγεμόνων, στοχαστών και ποιητών τους.
Υπερασπιστείτε, με δημόσιες δηλώσεις και με νηφάλια διαφώτιση, τα θεμέλια της κοινής μας ζωής: Σεβασμό σε κάθε θρησκευτική πίστη. Ίσα δικαιώματα. Ίσες ευκαιρίες στον ανταγωνισμό. Ίση αναγνώριση της άξιας προσπάθειας για Χριστιανούς και Εβραίους.
Βερολίνο, 12 Νοεμβρίου 1880
Οι άνθρωποι που υπέγραψαν την Διακήρυξη δεν μπορούσαν να γνωρίζουν τι θα συνέβαινε περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα. Καταλάβαιναν όμως κάτι θεμελιώδες: όταν η θρησκευτική και φυλετική εχθρότητα αποκτά κοινωνική νομιμοποίηση, δεν αποτελεί πλέον απλώς μια προσωπική προκατάληψη. Γίνεται δημόσιο και πολιτικό πρόβλημα.
Από το «οι Εβραίοι φταίνε» στο «οι Εβραίοι πρέπει να πληρώσουν»
Ίσως αυτή είναι η ουσιαστικότερη γέφυρα ανάμεσα στο τότε και στο σήμερα.
Κατά τις επόμενες δεκαετίες, ο αντισημιτισμός δεν εξαφανίστηκε. Δημιουργήθηκαν αντισημιτικές πολιτικές οργανώσεις και κόμματα. Οι Εβραίοι παρουσιάζονταν ταυτόχρονα —και αντιφατικά— ως υπεύθυνοι για τον καπιταλισμό, τον σοσιαλισμό, τις οικονομικές κρίσεις, την πολιτιστική παρακμή και την αποδυνάμωση του έθνους. Η δύναμη αυτής της συνωμοσιολογικής σκέψης βρισκόταν ακριβώς στην προσαρμοστικότητά της: ο Εβραίος μπορούσε να κατηγορηθεί για οτιδήποτε πήγαινε στραβά.
Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν εξαφάνισε τον αντισημιτισμό. Χιλιάδες Γερμανοί Εβραίοι πολέμησαν για τη Γερμανία στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και πολλοί σκοτώθηκαν. Παρά ταύτα, το 1916 ο γερμανικός στρατός πραγματοποίησε την περιβόητη Judenzählung, καταμέτρηση των Εβραίων στρατιωτών, επειδή κυκλοφορούσε η κατηγορία ότι οι Εβραίοι απέφευγαν τη στρατιωτική υπηρεσία. (8)
Μετά την ήττα του 1918, τέτοιες προκαταλήψεις μπορούσαν πλέον να συνδυαστούν με τη θεωρία ότι η Γερμανία είχε προδοθεί από «εσωτερικούς εχθρούς». Και ποιοι ήταν άραγε αυτοί;
Ο Χίτλερ λοιπόν δεν δημιούργησε αυτό το υλικό — το ριζοσπαστικοποίησε. Εδώ βρίσκεται η ουσία. Οι Ναζί παρέλαβαν ένα ήδη υπάρχον σύνολο ιδεών:
- τον Εβραίο ως «ξένο» προς το έθνος,
- τον Εβραίο ως οικονομικό εκμεταλλευτή,
- τον Εβραίο ως συνωμότη,
- τον Εβραίο ως υπεύθυνο για την κοινωνική αναταραχή,
- και, κυρίως, την αντίληψη ότι η Εβραϊκή ταυτότητα είναι φυλετική και κληρονομική.
Ο Χίτλερ ένωσε αυτά τα στοιχεία σε μια ολοκληρωτική κοσμοθεωρία. Για τον ναζισμό, οι Εβραίοι δεν ήταν απλώς μία θρησκευτική ή κοινωνική ομάδα με την οποία υπήρχε σύγκρουση. Παρουσιάζονταν ως βιολογικός εχθρός του γερμανικού λαού. Από τη στιγμή που ο εχθρός ορίζεται βιολογικά, προκύπτει μια τρομακτική συνέπεια: δεν μπορεί να «διορθωθεί» με αλλαγή θρησκείας, πολιτικής συμπεριφοράς ή αφομοίωση.
Αυτό ακριβώς θα αποτυπωνόταν αργότερα στους Νόμους της Νυρεμβέργης του 1935, όπου το κράτος προσδιόριζε ποιος θεωρούνταν Εβραίος με βάση την καταγωγή.(9) Όταν οι Ναζί απέκτησαν την κρατική εξουσία, μπορούσαν πλέον να μετατρέψουν την ιδεολογία σε διοικητική πραγματικότητα. Ακολούθησε μια κλιμάκωση:
Προπαγάνδα → μποϊκοτάζ → επαγγελματικός αποκλεισμός → αφαίρεση δικαιωμάτων → φυλετική νομοθεσία → απαλλοτρίωση → δημόσια βία → γκετοποίηση και εκτοπισμοί → μαζικές εκτελέσεις → βιομηχανοποιημένη εξόντωση.
Η αντισημιτική προπαγάνδα είχε κρίσιμο ρόλο στη διαδικασία αυτή. Σκοπός της ήταν να παρουσιάσει τους Εβραίους ως επικίνδυνους ξένους και να δημιουργήσει ένα κοινωνικό κλίμα στο οποίο η δίωξή τους θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί με αποδοχή ή αδιαφορία.
Το Ολοκαύτωμα ήταν ρήξη αλλά και κορύφωση. Χρειάζεται εδώ ιστορική ακρίβεια. Θα ήταν υπεραπλούστευση να πούμε ότι «ο αντισημιτισμός του 1880 οδήγησε αναπόφευκτα στο Άουσβιτς». Δεν υπήρχε μια προκαθορισμένη ευθεία γραμμή από τον Treitschke στους θαλάμους αερίων.
Χρειάστηκαν ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Γερμανική ήττα, η πολιτική αποσταθεροποίηση, η οικονομική κρίση, η άνοδος του ναζισμού, η κατάλυση της δημοκρατίας, ο πόλεμος στην Ανατολική Ευρώπη και η δημιουργία ενός ολοκληρωτικού κράτους ικανού να οργανώσει μαζικές δολοφονίες.
Ο ιστορικός Yehuda Bauer, διευθυντής του International Center for Holocaust Studies του Yad Vashem αναφέρει: (10)
…«Δεν υπάρχει τίποτε γενετικά Γερμανικό στο Ολοκαύτωμα. Θα μπορούσε να είχε συμβεί και αλλού.»
…«Όσον αφορά τους Γερμανούς, ωστόσο, ήταν αποτέλεσμα συγκεκριμένων συνθηκών που εμφανίστηκαν στη Γερμανία και εξελίχθηκαν με την πάροδο του χρόνου.»
…οι Ναζί δεν χρειάστηκε να εφεύρουν τον Εβραίο ως εχθρό. Χρειάστηκε να μετατρέψουν έναν ήδη παλιό εχθρό της Ευρωπαϊκής φαντασίας σε απόλυτο φυλετικό εχθρό του κράτους.
Συμπέρασμα : Το Ολοκαύτωμα δεν άρχισε με τους θαλάμους αερίων. Πολύ πριν από αυτούς υπήρχαν λέξεις, στερεότυπα, θεωρίες συνωμοσίας, πολιτικές εκστρατείες, αποκλεισμοί και περιστατικά βίας.
Οι Ναζί πήραν αυτές τις παλιές προκαταλήψεις και τις μετέτρεψαν σε κάτι χωρίς προηγούμενο: ένα σύγχρονο κράτος που χρησιμοποίησε νόμους, γραφειοκρατία, αστυνομία, στρατό, σιδηροδρόμους και τεχνολογία για τη συστηματική δολοφονία περίπου έξι εκατομμυρίων Εβραίων.(11)
Γι’ αυτό η ιστορία του Ολοκαυτώματος δεν μπορεί να αρχίζει μόνο το 1933 ή το 1939. Για να καταλάβουμε πώς έγινε δυνατό, πρέπει να εξετάσουμε και τις δεκαετίες —ακόμη και τους αιώνες— κατά τις οποίες δημιουργήθηκε και κανονικοποιήθηκε η ιδέα ότι οι Εβραίοι αποτελούσαν ένα «πρόβλημα» που έπρεπε να λυθεί.
Ο αντισημιτισμός όμως δεν τελείωσε το 1945. Η ιστορική αναδρομή στον αντισημιτισμό του 19ου και του 20ού αιώνα αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν κοιτάξει κανείς τη σημερινή Ευρώπη. Όχι επειδή η Ευρώπη του 2026 είναι η Γερμανία του 1933. Δεν είναι. Οι δημοκρατικοί θεσμοί, η νομοθεσία κατά των διακρίσεων, η ιστορική γνώση και η προστασία των μειονοτήτων δημιουργούν ένα εντελώς διαφορετικό πλαίσιο. Υπάρχει όμως μια ανησυχητική ιστορική συνέχεια: τα στερεότυπα μπορούν να αλλάζουν μορφή, αλλά ο μηχανισμός της συλλογικής ενοχοποίησης επιβιώνει.
Στον 19ο αιώνα ο Εβραίος μπορούσε να παρουσιάζεται ως υπεύθυνος για τον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό, για την «αλλοίωση» του γερμανικού έθνους ή για την υπερβολική επιρροή στον Τύπο.
Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μπορούσε να κατηγορείται για την ήττα της Γερμανίας, για τον μπολσεβικισμό και, ταυτόχρονα, για τον καπιταλισμό. Το κοινό στοιχείο ήταν ότι ο μεμονωμένος Εβραίος έπαυε να αντιμετωπίζεται ως άτομο και γινόταν εκπρόσωπος μιας φαντασιακής συλλογικής δύναμης.
Αυτός ο μηχανισμός δεν έχει εξαφανιστεί. Η κατάσταση μετά την 7η Οκτωβρίου 2023 και τον πόλεμο που ακολούθησε στη Γάζα δημιούργησε ένα ιδιαίτερα δύσκολο ζήτημα. Η κριτική στις αποφάσεις και στις στρατιωτικές επιχειρήσεις της Ισραηλινής κυβέρνησης είναι πολιτική κριτική και δεν είναι από μόνη της αντισημιτισμός.
Το όριο όμως παραβιάζεται όταν η ευθύνη για τις πράξεις ενός κράτους μεταφέρεται συλλογικά στους Εβραίους, ανεξαρτήτως υπηκοότητας, πολιτικών πεποιθήσεων ή σχέσης τους με το Ισραήλ. Ένας Εβραίος στο Βερολίνο, στο Παρίσι, στην Αθήνα στη Λάρισα ή στο Λονδίνο δεν είναι εκπρόσωπος της Ισραηλινής κυβέρνησης. Επίσης ένας Ισραηλινός πολίτης δεν είναι κατ’ ανάγκη υποστηρικτής των κυβερνητικών επιλογών.
Η σύγχρονη Γερμανία προσφέρει μια οδυνηρή ιστορική αντίθεση-αντίφαση. Το 2025 καταγράφηκαν 8.725 αντισημιτικά περιστατικά στη Γερμανία. Σε σχέση με το 2022, ο αριθμός είχε υπερτριπλασιαστεί. (12) Αυτό δεν σημαίνει ότι η σημερινή Γερμανία βρίσκεται στον δρόμο προς ένα νέο 1933. Σημαίνει όμως ότι 80 και πλέον χρόνια μετά το Ολοκαύτωμα, το να είναι κάποιος αναγνωρίσιμα Εβραίος εξακολουθεί να μπορεί να τον καταστήσει στόχο.
Και αυτό μας επιστρέφει στο 1880. Βερολίνο, 8 Νοεμβρίου 1880. Δύο καθηγητές και γνωστοί ακτιβιστές του αντισημιτικού κινήματος, προκαλούν Εβραίους επιβάτες μέσα σε ιππήλατο τραμ με αντισημιτικές δηλώσεις. Ο Εβραίος επιχειρηματίας Edmund Kantorowicz αντιδρά και η αντιπαράθεση καταλήγει σε συμπλοκή. Μέσα σε λίγες ημέρες η υπόθεση απασχολεί τον γερμανικό Τύπο και φτάνει μέχρι την Πρωσική πολιτική σκηνή. Η υπόθεση Kantorowicz αποτελεί ένα πρώιμο παράδειγμα της στιγμής κατά την οποία ο οργανωμένος αντισημιτισμός της εποχής περνούσε από τα άρθρα, τις ομιλίες και τις πολιτικές διακηρύξεις στην καθημερινή δημόσια αντιπαράθεση.(13)
Τότε, στην υπόθεση Kantorowicz, η Εβραϊκή καταγωγή ενός ανθρώπου μπορούσε να αποτελέσει αφορμή δημόσιας προσβολής. Σήμερα, οι μορφές μπορεί να είναι διαφορετικές — διαδικτυακές απειλές, συνθήματα, βανδαλισμοί, παρενοχλήσεις, αποκλεισμοί λιμανιών, επιθέσεις σε συναγωγές ή σε ανθρώπους που φέρουν εμφανή Εβραϊκά σύμβολα. Ο μηχανισμός όμως της προκατάληψης παρουσιάζει μια αναγνωρίσιμη ομοιότητα: Δεν κρίνεται πλέον τι έκανε ο συγκεκριμένος άνθρωπος. Κρίνεται τι υποτίθεται ότι αντιπροσωπεύει επειδή είναι Εβραίος ή Ισραηλινός.
Το μάθημα της ιστορίας δεν είναι ότι «έρχεται ξανά το Ολοκαύτωμα». Αυτό θα ήταν ιστορικά ανεύθυνο. Το πραγματικό μάθημα είναι πιο δύσκολο και ίσως σημαντικότερο. Το Ολοκαύτωμα μας έδειξε ότι η μαζική βία δεν αρχίζει με τη μαζική δολοφονία. Προηγούνται διαδικασίες με τις οποίες μια ομάδα μετατρέπεται σταδιακά από συμπολίτες σε «αυτούς».
Προηγούνται οι λέξεις. Τα στερεότυπα. Η συλλογική ενοχοποίηση. Οι θεωρίες συνωμοσίας. Η ανοχή στην προσβολή. Η δικαιολόγηση της παρενόχλησης επειδή «κάτι θα έκαναν». Και, σε ακραίες ιστορικές συνθήκες, μπορεί να ακολουθήσει η αποδοχή της διάκρισης και της βίας. Γι’ αυτό έχει τόσο μεγάλη σημασία η Διακήρυξη των 75 του 1880.
Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται φωτογραφικά. Οι ιδεολογίες όμως μπορούν να επαναχρησιμοποιούν παλιούς μηχανισμούς. Κάθε φορά που ένας Εβραίος-Ισραηλινός θεωρείται υπεύθυνος για τις πράξεις άλλων Εβραίων, για μια Ισραηλινή κυβέρνηση, για έναν πόλεμο ή για μια υποτιθέμενη παγκόσμια «Εβραϊκή δύναμη», επανεμφανίζεται η ίδια βασική αρχή της συλλογικής ενοχής. Και κάθε φορά που η παρενόχληση ενός ανθρώπου θεωρείται περισσότερο ανεκτή επειδή προηγουμένως έχει χαρακτηριστεί μέλος μιας «ένοχης» ομάδας, έχει ήδη γίνει ένα επικίνδυνο βήμα: από την κριτική πράξεων στην ενοχοποίηση ταυτότητας.
Γι’ αυτό η μνήμη του Ολοκαυτώματος δεν αφορά μόνο τη μνήμη των νεκρών. Αφορά και την ικανότητα των ζωντανών να αναγνωρίζουν εγκαίρως τη γλώσσα που μετατρέπει έναν γείτονα σε συλλογικό ένοχο.
Το Άουσβιτς δεν μας διδάσκει ότι κάθε εκδήλωση αντισημιτισμού οδηγεί στο Ολοκαύτωμα. Μας διδάσκει ότι καμία κοινωνία δεν πρέπει να περιμένει να δει πού μπορεί να οδηγήσει το μίσος για να αποφασίσει ότι πρέπει να το αντιμετωπίσει.
Πηγές – Παραπομπές
[1] United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, «Antisemitism» και «Antisemitism in History: From the Early Church to 1400». Πηγή
[2] German History in Documents and Images (GHDI), «Hep-Hep Riot in Frankfurt am Main (1819) ». Η συλλογή σημειώνει ότι η βία άρχισε στο Würzburg τον Αύγουστο του 1819, εξαπλώθηκε στη Γερμανική Συνομοσπονδία και συνδεόταν άμεσα με τη συζήτηση για την εβραϊκή χειραφέτηση. Πηγή
[3] United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, «Antisemitism in History: Racial Antisemitism, 1875-1945». Πηγή
[4] Heinrich von Treitschke, «Unsere Aussichten», Preußische Jahrbücher 44, Heft 5 (November 1879), pp. 559-576· αναδημοσίευση και σχολιασμός στο German History in Documents and Images, «Heinrich von Treitschke Pronounces “The Jews are Our Misfortune”». Πηγή
[5] United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, «Blood Libel: History and Impact». Για το Der Stürmer: ιδρύθηκε από τον Julius Streicher το 1923 και χρησιμοποίησε συστηματικά αντισημιτική προπαγάνδα. Πηγή
[6] German History in Documents and Images, «Antisemites’ Petition (1880-81)». Η πηγή καταγράφει περίπου 265.000 ενήλικους άνδρες υπογράφοντες και τις απαιτήσεις της αναφοράς. Πηγή
[7] German History in Documents and Images, «Declaration of Seventy-Five Notables against Antisemitism (November 12, 1880)». Πρωτογενές κείμενο της Διακήρυξης και ιστορικό πλαίσιο· δημοσιεύθηκε στη Berliner Nationalzeitung. Πηγή
[8] United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, «Timeline of the German Military and the Nazi Regime», ενότητα «October 1916: The German Military’s Jewish Census». Πηγή
[9] United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, «The Nuremberg Race Laws». Οι νόμοι του 1935 όρισαν νομικά την εβραϊκή ταυτότητα κυρίως μέσω της καταγωγής και των παππούδων, όχι της προσωπικής θρησκευτικής πίστης. Πηγή
[10] Yad Vashem, συνέντευξη του Yehuda Bauer, «The Background to Nazi Antisemitism and the Holocaust», 18 Ιανουαρίου 1998. Από εκεί προέρχονται τα δύο αποσπάσματα που παρατίθενται στο άρθρο. Πηγή
[11] United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, «Introduction to the Holocaust» και «The Final Solution». Τεκμηρίωση της συστηματικής, κρατικά οργανωμένης δίωξης και δολοφονίας έξι εκατομμυρίων Ευρωπαίων Εβραίων. Πηγή
[12] Bundesverband RIAS, «Antisemitic Incidents in Germany 2025 – Annual Report», 17 Ιουνίου 2026. Καταγράφηκαν 8.725 περιστατικά το 2025· ο αριθμός ήταν πάνω από τριπλάσιος σε σχέση με το 2022. Πηγή
[13] Schönburger Tageblatt und Waldenburger Anzeiger, αρ. 268, 16 Νοεμβρίου 1880, ψηφιοποιημένο φύλλο, Sächsische Landesbibliothek – Staats- und Universitätsbibliothek Dresden (SLUB Dresden), Digitale Sammlungen. Το φύλλο περιλαμβάνει δημοσίευμα για την υπόθεση του Εβραίου επιχειρηματία Edmund Kantorowicz και τον απόηχο της αντιπαράθεσής του με τους αντισημίτες Bernhard Förster και Carl Jungfer, λίγες ημέρες μετά το περιστατικό στο Βερολίνο. Πηγή
[14] German History in Documents and Images, «Gotthold Ephraim Lessing (1771)» και εισαγωγικό υλικό για το Nathan the Wise (1779): Lessing ως κεντρική μορφή του Γερμανικού Διαφωτισμού και υπέρμαχος της θρησκευτικής ανεκτικότητας. Πηγή
Σημείωση: Οι ελληνικές αποδόσεις των ξενόγλωσσων αποσπασμάτων στο κυρίως κείμενο είναι μεταφράσεις/αποδόσεις για τις ανάγκες του άρθρου. Για αυτούσια παράθεση σε ακαδημαϊκή έκδοση συνιστάται αντιπαραβολή με το πρωτότυπο.
* Ο Μισδραχής Αλβέρτος είναι Ηλ. Μηχανικός ΔΠΘ, Μέλος ΔΣ Ισραηλιτικής Κοινότητας Λάρισας
Πηγή: liberal.gr