Του Γιώργου Βουλγαράκη
Πριν από λίγες μέρες, σε μια από τις ελάχιστες παραλίες της Αττικής όπου η απουσία σήματος θεωρείται ευλογία, εκτυλίχθηκε μια μικρή σκηνή που μου φάνηκε πολύ μεγαλύτερη από το ίδιο το περιστατικό.
Μια οικογένεια είχε έρθει για μπάνιο. Το παιδί τους, γύρω στα δώδεκα, περιφερόταν στην παραλία κρατώντας ψηλά το κινητό του, ψάχνοντας απεγνωσμένα σήμα. Δοκίμαζε στο ένα σημείο, μετά στο άλλο, μέχρι που κατάλαβε ότι δεν υπήρχε δίκτυο.
Η αντίδρασή του ήταν εκρηκτική.
«Τι με φέρατε εδώ; Δεν έχει δίκτυο, δεν μπορώ να μπω πουθενά».
Οι γονείς προσπάθησαν για λίγο να το ηρεμήσουν. Δεν τα κατάφεραν. Στο τέλος μάζεψαν τα πράγματά τους και έφυγαν.
Εκείνη τη στιγμή συνέβη κάτι εντελώς αδιανόητο. Ένα παιδί βρέθηκε δίπλα στη θάλασσα, χωρίς υποχρεώσεις και πρόγραμμα, με το απέραντο γαλάζιο μπροστά του και παρ όλα αυτά, βίωσε την απουσία σύνδεσης ως τιμωρία!
Ένα μεμονωμένο περιστατικό, ασφαλώς δεν επιτρέπει γενικεύσεις. Η εικόνα όμως δύσκολα ξεχνιέται, επειδή συμπυκνώνει κάτι που παρατηρείται γύρω μας όλο και συχνότερα.
Για ένα μέρος της νέας γενιάς – ίσως το μεγαλύτερο, το διαδίκτυο αποτελεί κομμάτι του ζωτικού του χώρου. Εκεί βρίσκονται οι φίλοι, η ψυχαγωγία, η κοινωνική αναγνώριση, η ενημέρωση, η σύγκριση, πολλές φορές ακόμη και η αίσθηση του ανήκειν.
Η συζήτηση που έχει ανοίξει διεθνώς για την πρόσβαση των ανηλίκων στα κοινωνικά δίκτυα, είναι πολύ σοβαρότερη από όσο εκ πρώτης όψεως φαίνεται και πάντως δεν είναι καθόλου απλή.
Στην Ελλάδα – και ορθώς, η συζήτηση άνοιξε αποφασιστικά. Από την 1η Ιανουαρίου 2027 προβλέπεται απαγόρευση πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 15 ετών, με την κύρια ευθύνη εφαρμογής να μεταφέρεται στις ίδιες τις πλατφόρμες και με διαδικασίες επαλήθευσης ηλικίας.
Την ίδια στιγμή η Γαλλία, μελετώντας τη νομική διάσταση της απαγόρευσης, υπενθύμισε πόσο περίπλοκο είναι το ζήτημα. Το Συνταγματικό Συμβούλιο έκρινε ότι η γαλλική απόπειρα καθολικής απαγόρευσης για τους κάτω των 15 ετών, προσέκρουε σε θεμελιώδεις ελευθερίες και δικαιώματα, μεταξύ άλλων στην ελευθερία έκφρασης, της προσωπικότητας και την αρχή της αναλογικότητας. Αρχές που και το δικό μας Σύνταγμα περιλαμβάνει.
Το πραγματικά κρίσιμο ερώτημα λοιπόν, δεν είναι αν πρέπει να προστατευτεί ένα παιδί από τους κινδύνους του ψηφιακού κόσμου. Σε αυτό άλλωστε δεν διαφωνεί κανένας. Είναι αν αυτή η προστασία μπορεί να επιτευχθεί χωρίς να δημιουργηθεί, στην πορεία, ένα σύστημα ελέγχου που αφορά όλους τους πολίτες ανεξαρτήτως ηλικίας.
Είναι γεγονός ότι υπάρχει μια παραδοξότητα στη συζήτηση όπως τουλάχιστον γίνεται σήμερα. Ζητείται -κυρίως από το παιδί να αλλάξει συμπεριφορά, ενώ δεν συζητείται καθόλου ο έλεγχος όσων σχεδιάζουν το ψηφιακό περιβάλλον στο οποίο αυτή η συμπεριφορά αναπτύσσεται και εκδηλώνεται.
Αυτό που πρέπει να γίνει κατανοητό, είναι ότι τα κοινωνικά δίκτυα δεν είναι ουδέτεροι χώροι όπου τα παιδιά περνούν απλώς υπερβολικά πολύ χρόνο. Είναι επιχειρήσεις των οποίων ένα σημαντικό μέρος της οικονομικής τους αξίας εξαρτάται από τον χρόνο, την προσοχή και την αλληλεπίδραση του χρήστη.
Οι ατελείωτες ροές περιεχομένου, οι ειδοποιήσεις, οι προτάσεις που προσαρμόζονται διαρκώς στις προτιμήσεις και η συνεχής εναλλαγή ερεθισμάτων συνιστούν στοιχεία σχεδιασμού. Δεν είναι τυχαία αποτελέσματα.
Εδώ εντοπίζεται η μεγάλη μετατόπιση που πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο προβληματισμού. Δεν αρκεί να εξετάζεται αν τα παιδιά πρέπει να έχουν πρόσβαση σε ένα προϊόν. Χρειάζεται εξίσου να εξετάζεται με ποιους όρους επιτρέπεται στο ίδιο το προϊόν να έχει πρόσβαση και να ελκύει στην προσοχή των παιδιών.
Αυτό συνεπάγεται αυστηρότερες απαιτήσεις για τα συστήματα συστάσεων, περιορισμό τεχνικών που ενθαρρύνουν την «εξαναγκαστική» χρήση, ουσιαστική προστασία από τη στοχευμένη εμπορική εκμετάλλευση και μεγαλύτερη ευθύνη των πλατφορμών για τον σχεδιασμό των υπηρεσιών τους.
Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά του ζητήματος. Για να εφαρμοστεί ένα ηλικιακό όριο, κάποιος πρέπει να γνωρίζει και να επιβεβαιώνει την ηλικία του χρήστη. Ένας κακοσχεδιασμένος τρόπος επαλήθευσης όμως, μπορεί – με το πρόσχημα της προστασίας των ανηλίκων, να μετατραπεί σε διαδικασία όπου κάθε ενήλικας θα οφείλει να αποδεικνύει την ταυτότητά του προκειμένου να χρησιμοποιήσει το διαδίκτυο. Πρόκειται για τη χαρά του Μάρκετινγκ και των στοχευμένων πωλήσεων!!!!
Η τεχνολογία προσφέρει καλύτερες λύσεις. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ήδη κινείται προς συστήματα που επιτρέπουν σε έναν χρήστη να αποδείξει ότι βρίσκεται πάνω από ένα συγκεκριμένο ηλικιακό όριο χωρίς να αποκαλύψει κατ’ ανάγκη την ταυτότητά του.
Αυτή ακριβώς είναι η κατεύθυνση στην οποία ο δημόσιος διάλογος πρέπει να κατευθυνθεί. Δηλαδή, η επαλήθευση της ενηλικότητας χωρίς την δημιουργία μιας κοινωνίας καθολικής ψηφιακής ταυτοποίησης.
Παρ όλα αυτά, ένας παράγοντας ήταν, είναι και θα παραμένει πάντα αναντικατάστατος από οποιοδήποτε νόμο ή αλγόριθμο: η οικογένεια.
Το παιδί στην παραλία δεν χρειαζόταν έναν νομοθέτη για να ανακαλύψει τη θάλασσα και την παραλία.
Χρειαζόταν να έχει μάθει σταδιακά ότι υπάρχουν στιγμές χωρίς σύνδεση, και ότι αυτή η απουσία δεν σημαίνει καταστροφή. Κάτι τέτοιο βέβαια, δεν διδάσκεται με την αποστέρηση του κινητού. Διδάσκεται νωρίτερα, μέσα από όρια, παράδειγμα και μια καθημερινότητα τόσο ενδιαφέρουσα ώστε το παιδί να μπορεί να αφήσει την οθόνη.
Τα κοινωνικά δίκτυα προσφέρουν στα παιδιά δυνατότητες επικοινωνίας, δημιουργίας, μάθησης και συμμετοχής που καμία προηγούμενη γενιά δεν διέθετε. Το πρόβλημα αρχίζει όταν από εργαλείο μετατρέπονται σε οικοσύστημα από το οποίο το παιδί δυσκολεύεται να απομακρυνθεί.
Η πολιτεία έχει κάθε λόγο να παρέμβει και ορθώς παρενέβη. Οι πλατφόρμες οφείλουν να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη. Οι γονείς παρ όλα αυτά, δεν μπορούν να μεταβιβάσουν τη δική τους ευθύνη ούτε στο κράτος ούτε στην τεχνολογία.
Ο τελικός στόχος δεν είναι να μεγαλώσουν παιδιά χωρίς πρόσβαση στα κοινωνικά δίκτυα μέχρι τα δεκαπέντε τους. Είναι να μεγαλώσουν παιδιά που, όταν κάποια στιγμή δεν υπάρχει σήμα, να μην αισθάνονται ότι χάθηκε η γη κάτω από τα πόδια τους .
Η πραγματική ελευθερία στην ψηφιακή εποχή δεν είναι να έχει κάποιος τη δυνατότητα να είναι συνεχώς συνδεδεμένος. Είναι να μπορεί και να μην είναι, χωρίς να θεωρεί ότι ήρθε η καταστροφή του κόσμου.
Πηγή: liberal.gr